॥ श्रोगणेशाय नमः ॥

( महर्षिव्यासमणीत ) र

तत क “की.. ॥ | ण श्रीहरिवंशपुराण.

ऱ्डो

भविष्यपंव.

माग २ रा.

"7//५॥७. ७ “क ७ कक.

खूळ व भाषांतर.

वडाचा ण णल 4 त? घ्याजाडायायडा

भाषांतरकार

वे शा० सं० रा० विष्णुशाख्री बापट.

ब्लाक पणा णी0ी १? शोणणाशी १ शी णाथ

पुराणप्रकाशक मंडळीचे व्य० दासोदर लक्ष्मण लेळे यांनीं

ण

वाई येथें आपल्या मोद्चूर्त छापखान्यांत छापून प्रसिद्ध केलं.

सन १५११ इ?

ही नडे ंेड्‌शाल्ासा््मिि 3३३

किंमत ३ रुपये.

भे

१ श्री. |

महूरषिव्य[सप्रणीत

शीहारवृश |

भ्षबिष्यपर्वे,

झोगोपालकृष्णाय नमः ।। शोनक उदाच ॥ जनभेजयस्य क॑ घुत्राः पठयन्त रोमहर्षणे॥ कस्मन्मतिष्ठितो वंदाः पांडवा: महात्सनास १ प्रतंदेच्छाम्यह श्रातु पर कातूहल ह स | स्वस्त: कथयतः सर्ज वेदम्यहे 'तत्परिस्कुटस २ सोतिरुवाच ॥ पाराक्षतस्य काश्याया दो पुदी संबभवतुः । चन्द्ापीडअ्य लृपातिः सुर्यापीडश्व सोक्षांवत्‌ ३ चन्हा५!डस्य पुत्चाणां शत- सुत्तमधन्विनाद्‌ । जानमेजय इत्येवं क्षाचं छावे परिथुतर ४ तष अस्त राजासीत्पुरे वाराणसाहये । सत्यकर्णो सहाबादुर्थज्वा विषळदाक्षिणः ५ सत्यकणस्थ दायाद: श्वेतकर्णः प्रतापवान । अपुत्रः स तु धर्मात्मा प्राब्रिवेश तपोवनस ६ तस्माहनगताइभ यरदकी प्रत्य- अदयत । सुचारोदुहिता सुश्वु्मानिनी भ्रावृुमांडरा ७स तु जन्मान मभस्य श्वेतकर्ण: प्रजे- श्वर: । अन्वगच्छद्वतं परवेर्महाप्रस्थानमच्युत ८ साहइड्वासम्रयाततस निनीप्रष्ठतो;न्वियात ।

_________________ _र्‍___--ऑसॅशॉशिशिशाशिशिशशि्शणाणा

क बधथिशिदथथा

श्रीगणेशाय नमः ॥ शोनकः- हे लोमहषणपुत्रा, जनमेजयाचे काण काण पुत्र सांगितले आहेत व महात्मत्रा पांडवांचा बंश कोण्य पुत्रामध्ये पातष्ठा पावला 0 १ झ. पांडवांचा चडघर कोण झाला ? अ ९. हे ऐकण्याची मळा इच्छा आहे. कारण त्याविषयी मळा मटे कौतक वाटतें. तो सर्व वर्चांत सांगणाऱ्या तुझ्यापासून मळा त सव अगद स्पष्टपणें समजेल २. सौ!त:-- परीक्षित्पुत्र जनमेजयाच्या काड्या नामक भार्यच्या ठाया. दान पुत्र झाले. एक राजा चंद्रापीड घ दुसरा मोक्षवत्ता सू्यापीड $. चंद्रापाडाळा उत्तम बडवा _ शभर पत्र होते. ता क्षत्रियांचा संघ भूलाकीं जानमेजय या नांवाने प्रख्यात हाता ४. त्यांतील श्रेष्ट परत्र चाराणससंज्ञक नगरांत राजा झाला. त्या महापराक्रमी राजाचे नाव सत्यकर्ण अर्ये असून पुष्कळ दृक्षिणा देणाऱ्या त्यानें यथाशासत्र यश केला ५. सत्यक- णांचा दायाद ( पुत्र ) प्रतापवान्‌ श्वेतकणे; प्रण तो. धर्मात्मा अउुनन असल्यामुळे तपोव- नांत गेळा ६. वनांत गेठेल्या त्याच्यापासून भातृमालिनी या नावाचा यादवा गभघारण करती झाली. ती मानिनी सुथ्षु सुचारु यादवाची कन्या होय ७. पण गम! चा उऱ्टर होतांच शवतकण प्रजेश्वर, हे धर्मापासून च्युत न हाणार्‍्या ज्ञानका, पूवज पांडव

> मह्पषिंव्यासप्रणीतं श्रीहरिवंदपराषां । [. अद्याय$

पांथ सा सुदुवे घधूर्वने राजीवलोचनर ९ छुमारं ते परित्यज्य भर्तार॑ चान्वमच्छत । पति- ब्रथा सठाभागा दोपधशाव पुरा पतीत १ सतुराजझुमारोःसो गिरिळुंजे रुरोंद ह। छायार्थ तस्य थवास्तु पादुरासन्मसंततः "१ क्रविष्टापाच्व पुर्च दो (पेप्पलळादथ्व कोशिकः । व्द्र्वा कृपान्विती गुरालं पक्ष लपता जळू: । निघटी तब्य तो पार्श्वो शिलायां रुधिरप्लुती १२ भजश्याठी त पार्श्वी तादभावांपे समा हता । तव तु समारूढो अजपार्श्वस्तते 5भवत १५ सता इजपाश्य इ टा चकाते तस्य नाल 5 सटुवसकशालाचा इंजान्यासानब्वाधतः १४ पॅमकल्य तु नाय तयुदहत्पुबकारणात । वेमक्या: स तु एुत्रोउभूद्राह्षणो सचिवीो च तो १५. तषा डुमाऱ्य ५माच्व ठुगपत्तल्यजीविसः | स एष पोरवी वंशाः पाण्डवानां प्रतिष्ठित; १६ सल काप चाब अतांडय नाहुषणा ययातिना | जरासंक्रमणे पर्वे भरा प्रोतेते धीसता १७ आयन्दाकंग्रहानामिञयेदाचे च संदयः । अपौरवानत महा भावण्यांत कदाचन शेट [ २८ ] शात श्रासन्समहा[मारतं खिलघु हार्वळे *वेष्यपर्वणि प्रथमा $ध्याय: ॥ १ ॥

शनक उबाच ॥ उक्ताचं हारवझले पर्वाणि निखिलानिच यथा पुरोक्तांने तथा व्यास- 1 शज्यण धासता १ तत्कथ्यसमानसमितिडानममाविनस । प्रीणात्यस्मातभृतवत्सर्वपापाविनाश- त्याच्या मागून नळा. मामात त्या साध्वीला कमलनेत्रयुक्त पुत झाला. पण पर्वी पतीच्या मागून जाणाऱ्या महामाग पतिबता द्रोपदीप्रमार्णे त्या कमाराला वनांत टाकन ती पताच्या मागून चाऊळा ९, १०. तेव्हां तो राजपुत्र पर्वतावरील वक्षसमहांत पडून रडूं झागला. पण त्याच्यावर छाया करण्याकरितां चोहोकडन मेघ प्रादर्भत झाले ११ आवड नायक चंद्राच्या भाचे पिप्पछाद व कोशिक या नांवाचे दोन पत्र त्या बालकाला पाहून कुपायक्त झाळ. व त्याळा उचलून घऊन त्यांनीं जलाने धुतलं. रक्ताने भरलेल्या त्याच्या दांन्ह| कु त्यांनीं झिळेवर वांसल्या. त्यामुळें त्या दोन्ही कशी बकऱ्याप्रमाणें काळया झाल्या. व त्या तज्ञांच वाहि पावव गेल्यामुळें तो बकऱ्यासारख्या पार्श्वभाग नीं यक झाळा १२, १३. झणून त्यांनां त्याचें अजपाश्वे असे नांव ठिविडें. वेमक नांवाच्या स्वनस्थ कवाच्या शालागुडांत त्या दावां बाह्मणांनीं त्याचें संवर्धन केलें १४. वेनकाच्या भायन पुत्ररूपांन ल्याचे गडश के. त्यामळ ता वेमक्रीचा पुत्र झाला. व तेच दोघे बाक्षण त्यार्च सांचिव झाडे १५. त्याचे पत्नव पोन्र एकाच वेळीं तुन्यझाळ जिवंत रहात असत. ( हणजे अजपार्श्य राजा होता तोंपर्यन पिप्पळादू व कोक त्याचे सचिव होते पुर्टे अजपार्श्यांचा पुत्र राजा झाला व त्या दोब ! महणा एत्र सचिव झाल. याप्रमाणेच हा पर्परा पुष्कळ दिवस चालडी. ) अशारीतीन हा पांडर्वांचा वेश प्रांतात झाला आहे आपल्या वृद्वावत्यच संक्रमण करीत असतांना पुरूवर आतिज्ञम प्रस नभ झालल्या बाद्धि- . मानू नहुषपुज ययातांने याविषयीं हा असा शकाकह| हटला आहे १६,१७ “ चंद्र, सूर्य व मह असंत तापत ही भूमसुद्धां असणार यांत संशय नाहा. धण ता पॉोरक राजावाचन वाहे असणार नाही. २ १८. इति श्री महाभारताच्या सिलपबीतील हर्विंज्ञाच्या भविष्यपवोपको पहिला अध्याय समाप्त झाला. ।॥ १ ॥ | __ शोनक:- पूर्वी बद्धिमान्‌ व्यासशिष्यानें जनी सांगितली होतीं त्याप्रमाणें तूं हीं सर्व

अन हारश साःतडा आहेस १. इतेहसांसह. हे तूं सांगूं हागठास झणजे अमृतासॉ-

क क

२ | भ॑दिष्मंपर्व ! र नम्‌ २ सुखश्राढपतया धार मना ह्ादयतीब न: । जनभेजयस्तु सुंपातिः अुत्वा याश्यासतु- कसम । सांते व्लिसकरोत्पश्र्वात्सर्पसत्रादनन्तर द 5$ सौोतिरुवाप्च ॥ जनभेजयस्त स सुप; झुत्वा वांश्यानसुस्मड । यंदारभअसदाख्यास्थे सर्पसनाईनन्तरस ४ तास्मिन्सथे ससापते

राजा पारा[कतस्तदा । यर्ड स वाजिसेघेत संभापुपचकम ५ फल्डकपुरोहिताचार्याना- इयदशुवाच ह । यक्ष्येह वाजिमधेन हयझत्सूज्यतासमाते ६ तन स विज्ञाय व्विकी्षितं तदा कृष्णा महात्मा सहसा जनास । पारोक्षिते बघुमडीनसलत्य दैपार्यनः मकखफरावरल्ल;ः ७ पाराक्षितर्त चूपातेहृष्टया तमषिसागतन । अर्थ्मपायासनं दत्वक पजयाशाच शाळत द्तौ 'बापाविष्ठावाकतः सदस्यासण्यशाःनक । कया बहापधाबवयात्वकाने वेवताइताः ९ ततः कथान्ते नुपाद्ना दयासाल तं छविर । यितामहं पाण्डबालामात्मनः प्रपिताध्हद १० स

भारतसाख्यान बहूथ आुतिविस्तरस्‌ । नेनषमाअमसाप म सुखश्राव्यतया अतर ४५ धिभू- तिविस्तार करं सर्वेषां वे यशस्कर्स्‌ । त्वया सुविहितं गह्मस शंख क्षी मित्राहितथ १२ अस्ते तु तृभिः स्यायथा स्वर्गतुखंन च । तथा तात. न गच्छामे शुव्वसां भारती कथानळ १३ अनुमान्य तु सववज्ञ पच्छामि भगव्झहमद । हेत> कुरर्णा' नागास्व राजसूयो मता मम १४ दुःसहानां यथा ध्ञसा राजन्यानानासुपपुब । रा, सूयं तथा सन्ये यस्धनर्थ- सुपकाल्पतस्‌ १५ राजसूयस्तु सामन श्रूयाते पूर्भाहूत; । तस्यान्ते सुलनह्यायमनवत्तरकाम-

२९४0५५४५५५ १४४000 00/0११0५0१00०५७०५००५ ०५०0000००७. कडन अववमाडडा पज >. "४११00०९५११ १९०१७७० 000000000१ ५००%० ८०० पट ट2*0**०

रख तृप्त करणारं व सव पापाचा नाश करणारं त॑ आझांला आतिशय संत करते २. हे धारा, त्याचें श्रवण सुखरूप असल्यामुळें त॑ आमच्या मनाला जणंकाय- आतिशय आल्हाद. देत असतें; पण हे सोते, जनमेजयराजा हें उत्तम आख्यान ऐंकन स सत्रानंतर काय कारतां झाला ३. सोति:-- हें सर्वांतम आख्यान एकन सरपसत्रानंतर राजा जनभेज- यान काय करावयास आरंभ कळा तं सांगतां ४. तं सळ संप असतां तो परीक्षित्पुत्त अश्वभध यज्ञ करण्याकारेतां संभार जमवं लागला द. कात्विक, पुशोडित. व आचाय. यांस. बोलाबून ता असें हणाला, “ मी अश्वमेध यज्ञ करण्याचा निश्चय केळा आहे. यास्तव, घोडा सोडा 7 ६. पण इतक्यांत हा त्याचा मनो य जाणून महात्मा सर्वज्ञ दवेयायन कृष्ण अकस्मात. उदार चित्त परीक्षित्यवाळा भेटावयात आला ७. तब्झां तो क्षे आला आहे अस पाहून जननेजय राजा अध्य, पाद्य व आसन ठेऊन त्यांचें यथाशास्र पजन कारतां झाला ८. ते दोघे एकमेकासमोर ताड कक्षन बसळे. हें जोनक स्यही. आपापल्या जाग बसल. नंतर त्या दोघांनीं वेदूर्सबंधीं नानाप्रकारच्या (त कथा केल्या ९. त्यानं- तर गाट बाटून झाल्या असतां. राजाने पांडवांचा पितासड व स्वतःचा, प्रधितामहू ( वृद्ध प्रपितामह ) अशा मुनीत झटले. “ प्रभो, बहु-अर्थयक्त व घेंदासारखें विस्तः असही भारत आख्यान करणीद्रेयास ततत करणार अतल्यामळेंते ऐकतांना मार्झ, वर्षही एका निनषातारखं गेळ १०,११९. त॑ विभतीचा विस्तार करणारे, सवाचे यश. पततरविणारें आह. बह्मनू, अपण द. फार 'चांगळ रचले आहे. व शुखांतील क्षीराप्रमार्णे त॑याम्य शिष्यांचे, ढार्या अपण केळे आहे १२. स्व्गसुखाने जशी तशीच अमतानंही तप्ति. होईल; पग ही भारता कथा ऐंकून माझी तात हांत नाहीं १३. यास्तव तुज सवज्ञास योग्य मान. देऊन, हे भगवन्‌, मा कांहीं विचारता. करूंच्या नाशाचे कारण राजपूय आहे अक्ष मला. बाटत १४. ज्याअ्था अर्जेक्य. क्षानियांचा, त्या तकटांत नाश झाला. त्याअर्थी दुवांनॉ.

शे | महर्विव्यापमणीतं श्रीहरिवंशपरार्ण । [ भध्यायई

यम्‌ १६ आहततो वरुणराथ तस्थान्ते सुमहाकतोः । देवासु£ महायद्धं सर्वभूतभयावहन (७ ह.रेब्वद्रश्व राजांषेः कतभेनसषपाहरत ॥ तत्राप्याडीयकं न [म युद्ध छत्रियनाशनस १८ लतोइनन्तरसा[हॅण पाण्डवनातिदुस्तरः । महाभारत आंभः संभृतोएझिरिव कतुः १९ तदस्यसुळं युद्धल्य लाकक्षयकरस्य तु । राजछूयो मडायज्ञः किमर्थे न निवारितः:२० साजसूयो ह्यसंहाया यज्ञांगेश्व दुरत्ययेः । मिथ्यापरणीते यज्ञांगे प्रजानां संक्षयो घुवः २१ भवा गाय च सर्वेषा परवर्षां न: पितामहः । अतीतानागतज्ञश्व नाथश्वादिकरश्व नः २२ त कथ भमबता नेवा बुद्धिसनाश्च्युता. नयात । अनाथा ह्यपराध्य* कुनेतारश्व मानवा; २३ व्यास उवाच 1 काळत विपरातान्ते तव पूर्वप्रितामहाः । न सां भविष्य पृच्छन्ति न

रडाड्यकम्यहम <४ साम्ये च नपड्याभे भविष्यल्य निवर्तने । परिहर्ते न शक्‍या छि काढन [वाढता म्यातेः २५ त्यवा विदमडं पडो वक्ष्यास्यागन्तु भावे यत । अतश्व बळवान्काठ: थुत्वाप न कर्ष्यात २६ न संरंभान्न वारथान्न वे स्थास्यासे पोरुपे ! ळसा.ह कालाठ-खताः; सवथा दुरातिकुमाः <७ अश्वमेघः कः. श्रष्ठः क्षत्रियार्णा पारशुतः , तेन भाबेन ते यज्ञं वासवो धर्षीयेष्याते २८ यदितच्छक्यतेर[जन्पारिहतकथ-

-- स:

टटन्सा्ाचाशीचाा

राजसयाचा योजना युःद्धाकारतांच कळी असं मळा वाटतें १५. हाच राजसूय पूवी सोमानें केला होता. असें ऐकतो; पण त्याच्या शेवटी तारेसंबंधी फार माठ. युद्ध झाळे १६. वरुणाने तो महाक्रतु केला; पण त्याच्या शेवटीं सर्व 'छूतास भयावह असं दुवासुरां्चे महायुद्ध झां १७. हरिश्चंद्र राजपॉर्नें हा कत केला: षण. त्यांतही आडीबक य नांवाचे क्षत्रियांचा नाश करणारे युद्ध झालं. & आपण. एवढे माठ. कषा, असतांना उवड उघड यद्ध कसं करावे !. हणन लज्मित झालेळे वासषेष्ठ क्‌ विश्वामित्र क्रमानें आडी व बक या. नांवाचे जळचर पक्षी होऊन लढले.. त्याप्रसंगी. त्या दोषाचा पक्ष धणाऱ्या क्षत्रेयांचा मोठा संग्राम झाला; अशी पराणांत कथा आहे ). (८

त्याननर आर्य पांडिझाने आते दुस्तर महाभा(तयद्वाच्या आरंपापत कारण होणाऱ्या ह्या जामतुल्य कतूस संपाइन केळ १९. यास्तव लोकांचा क्षय करणाऱ्यः या य॒द्धाचें प्रल अशा या राजकूय महायज्ञाचे निवारण आपण कां केलं नाहीं ? २०. दुःसंवांद्य यज्ञांगांनीं साजसूय चागल्या रांतीने समाप्त करितां येत. नाहीं. ( सर्वांगसंपूर्ण तडीस जात नाहीं ठे तै त्यात काहा अन्यथा अनु्ठान झाळे असतां ( यज्ञांगांत कांही न्यन पडले असतां र नंश्वयान प्रजासहार हाता २१. आपणही आमच्या सर्व पूकजांचे पितामह आहां. आपण भूत क भावष्य जाणणारे आणि आमचे आदिकर नाथ. आहां २२. तेव्हां आपण मार्ग- दशक असतांना ते बुद्धिमान पर्वज ' नीती फासून. च्युत कसे झाले. अनाथ व ढनैयक मानवच अपराध करीत असतात २३. व्यात:- हे राजन्‌, तझ्या; पर्व पितामडांची बद्धि कालवशात्‌ फिरढी. त्यांनीं मला पुढचे भाविष्य कधी. विचारले नाहीं व. मीही आपण होऊन त्यांना सांगितलें नाही. २४ भावी गोष्टींचा बरदूळ करण्याचे सामर्थ्य मी पढात नाही. कारण कालकुत गतीवा परिहार करतां. येणें. शक्‍य. नसते २५

पग तू आतां विचारीत आहेस हणून यापुढे काय होईल तें. सांगतों. पण बाबारे, काल बलवान्‌ जाहे. तं पढर्चे भाविवत्त ऐकनही. कांही. करणार नाहींस. २६

भय ब उत्साह यांच्या यांगाने तूं स्वप्रयत्नामध्ये स्थिर स्हाणार नाहींस. कारणं

२्] | भाविष्यपर्व । ि यू यन । दव पुरुषकारण साय जंथाश्व त कतुस्‌ २९ थब सापरावः राक्षे नोपाध्याय- गणस्य त | तब वा यजमांतस्य कालळाो$त्र दरावकासा: २० तस्य सस्थाकृतामद कालथ्य परमाठडन:£। यथादष्ट प्रजातर्ग गानष्याते युगक्षव ३१ तथा यक्षकलाना चब्ेकंतफी हजातयः । तत्प्रण्य [नबाधस्व नेळाक्य शे चराचरक्ष ३१५. जनलजय उवाच ॥ [नवत्ता- बश्वमधस्य काना[मचत्त भावष्यात । थुत्वा पारडरष्यास भगवन्याद मन्यत्ते ४१२ व्यास उवाच || [नामत्त भावंता तत्र नह्लयकापळुत प्रभा । यतंथा£. पारहधघु त्वासमत्यतद्ध मस्त त ४१४ त्वया वृत्त कतु चव वबाजिमध पर तप ) क्ावचया नाहारष्यान्त. यावडामधधार- ष्यात ३५३ जनमजय उबनाच ।, चिवत्तावश्वमधस्य बहाशापासतजसा । अह नामित्तासात स भय तांत्र तु जायते ३६ कथं ह्यकारत्या संयुक्त: सुकुती महिधो जनः । 'छोकानत्सहते गतुखसपादा इव कंज २५७ यथा ह्यनागतामड रष्टमतर प्रणादानत । ययास्त पनरावात्त- यक्ञषस्याश्वासयस्व साम २८ व्यास उबाच !। उपात्तयक्षां दवधु नाह्मणषपपत्स्यते । तेजता व्याहृूतं तेजस्वेजस्येबावतिठ्ठते ३९ ओऔझ्धिज्ञो भाविता काश्रत्सेंनानी: काइ्यपो द्विज अश्वमध कालपयुग पुन: प्रत्पाहारष्याते ४० तयाग तत्कुलानज्व राजखूयमापक्रतुम । न्य म तया ह इव कड कच तीक वकत वि हिमेविमकी काळाने ठिहिठेल्या लेखा सर्वथा दुळब्य असतात २७. क्षात्रियांचा अश्वमेध यज्ञ श्रें्ठ हणून सांगितलेला आहे. त्यामुळें महत्त्वःच्य| इच्छेने इंद्र त्याचा नाश करील २८ यास्तव, हे राजन, प्रयत्नाने देवाचा परिहार कोणत्याही प्रकार करतां ' येणें जर हइक्‍य असेल तर तां यज्ञ करू नकोस २९. त्यांत इंद्राचा, तुझया उपाध्यायवर्गाचा किंवा तुजे यजमानाचाहा काही अपराध नाहीं. तर या प्रसंगीं काल दरतिक्रम आहे ३०. त्या परमेष्ठी कालाच्या इच्छेप्रमाणे हें सर्व हाणार आहे. यज्ञाच्या समाप्तीकरितां त्यानें केळेल॑ हे कालष्य आहे. युगक्षथ झाला असतां प्रजासाश अश्ष्टानुर्ष नष्ट होईल ११. त्याच- प्रमाण ब्राह्मण यज्ञफलाचा विक्रय करतीळ. राजन, सर्व सचराचर त्रेलोक्य कालाधीन आहे असें तूं समज ३२. जनमेजव: -- भगवन, अश्वमेघाच्या निवत्तीचें नाभेत्त काय आहे ? तें ऐकून, जर आपली इच्छा असेऊ तर मी त्याचा परिहार करीन £३. व्यास: हे प्रभो, बाह्मणाच्या कोपामुळें ते निमित्त होईल. यास्तव, तं ब्राह्मणकोपाचा परिहार करण्य[विषयीं यत्न कर. तुझे कल्याण होवो ३४. हे परतप, तं केळेला हा अश्वमेध यज्ञ पुनः काणा क्षाचेय पृथ्वा अत्तपर्येत करणार नाहीं ३५. जनमेजयः--ब्ाह्मणज्ापरूपी अग्नीच्या तजाने अश्वमेधाच्या निवृत्तीस मी निमित्त होणार हे ऐकन मला फार मोठें भय वाटत आह २६. कारण अकाोंताने युक्त झालेला माझ्यासारखा पुण्यवान पुरुष, पाशयक्त पक्षी आकाशात जाण्यास जसा, तसा उत्तम लोकांस जाण्यास कसा बरें समर्थ होईळ ३७ पर्भा, ज्याप्रमाणे आपण हा पुढे ओढवणारा नाश आतांच पाहिळा. आहे. त्याप्रमा- णच या यज्ञाची पुनः याळोकां आवृत्ति जर होणार असेल तर. ती. मळा सांगन माझें आश्वासन करा ३१८.. व्यातः:--- या लोकांत ज्याचा उपसंहार झाला आहे असा अश्व- मेघ यज्ञ देवादिकांमध्यें ज्ञानरूपाने. राहील. व तोच पढें ताह्मणांमध्ये प्रकट होईल कारण तजार्न आहरण केलेलं तेज तंजामध्येच रहातं, असा नियम आहे. ३९. भागि खणात असतांना निघालेला कोणी एक काश्यपगोत्री सेनानी नांवाचा औद्धिज्ज योगी आहण कालयुगात अश्वमधास पुन: परत आणील ४०. त्या युगांत त्याच्याच कलांत

भहार्षिव्यासप्रीतं भ्रीइरिंबंशपूराणं । [ अध्याय आहरिण्यपतिराजेंदरश्वेतभ्रहासवांवकः ४१ यथावल सनुष्याणां क्तुणां | दास्थते फस | युनांन्तारसःबाभेः संवृतं विचारिष्याते ४२ तदा प्रभाते ह्ाश्यान्ते “दण 'आणाः -ुरा कूती: । न निवतिष्यते लोके वुतान्ता वर्ननेष्यिह ४५ तदा सुक्ष्मा सहोवको दुस्तरी दोन, मूळात । चातुराश्रम्यशषधिलो धर्मः मविचाठिष्याते ४४ तदा हाल्येन तपसा शि > भाप्त्यन्ति मानवा: ! धऱ्या घर्स चरिष्यन्ति युगान्ते जनसेजव ४५ ६३ ] हाते श्रासहा- मारते खिठेषु हारेवंशे भावेष्यपपवाणे ह्वितायोषध्याय: ॥ १॥

जनमेजय उदाच ॥ आमलक्चं विप्रकृष्ठं ढा यदि कालठं न विदाहे । तस्माद्वापरसंविद्ध ह्रुगान्नं स्पहयास्यहव १ पाप्ता वर्य तु तत्कालपभलया ध्सतव्यदा । आडदात्परमं 'धर्भे घुखनल्यंन कमंगा ९ शोनक उवाच ॥ त्राससुद्देगकरणं सुगान्तं ससुपस्थितर । प्रनष्ट- धम घसज्ञ निमिचनेवक्तनर्हति ३ सोतिरवाच ॥ पट एवं भार्वेष्यस्य गति तरव चिन्त- यन । युगान्ते सवधूनाना भगतानजवीततदा:8 व्यास उबाच ॥ आरक्षेतारो हर्तारो बालि- मागस्य पार्थंवाः । युकाऱ्ते ध्रभविष्यन्ति स्वरक्षणपरायणाः ५ अक्षत्रियाश्व राजा नों बिप्राः शद्रोपजीविनः । द्ूदाश्व जाहणा चारा भाविष्यान्त यंगक्षये ६ काण्डे स्पष्टाः थोाजे- याश्व निज्कियाणि हवींष्यथ । एकपॅक्त्यामशिष्यान्त दुगानते कनसजय ७ दोल्पवन्तोः-

क्ट क क

उत्पन्न झालेला एक राजेंद्र, प्रलयकाल श्वतमह नांवाच्या उत्पातास जसा आणतो त्याप्र- माण, राजतूय यजञालाहा आणील ४१. तो क्तु कर्त्या मानवांच्या श्रद्धादिरूप बलाप्रमार्णे फळ दशल. कषान! झांकून ठेवलेल्या युगांतद्वारांत लोक संचार करतीळ. यगान्तापासून. मानवांचे प्राण ( इंद्रेये ) शिष्टाचाराप्रमाणेच पूर्णपणें आचरण करणार नाहींत. पर्वीच्या ढाकाच अनुकरण त या लॉका करणारनाहींत ४२, ४३.त्यावेळीं थोडासाहीपण महा फळ दुणारा, अनक [विघ्न आल्यामुळं दुस्तर, दानरूपी मूलानें युक्त (ह. दानमूलळक ) वः चार आश्रमांना शाथेळ झाळेळा ( वर्णाश्रम विभागरहित ) असा धर्म चालठेळ ४४

त्यावळा थाड्याशाच तपान मानव 'द्धीस प्राप्त होतीह. आणि हे राजा जनमेजया

काहा याडर धन्य लाकच युगांतसमयी धमांचरण करतील ४५. हाते श्रीमहा. तिळ हरि भावेज्य० दुसरा अध्याय समाप्त झाला. ॥ २॥

जनमजय:--ज्याअर्थी जवळ आलेला अथवा दूर असलेला मोक्षाचा काळ आह्याला कळत नाहीं त्याअर्थी घमांधर्म साम्यवान्‌ द्वापरास अधर्माधिक्यानें दषित करणाऱ्या यंगाच्या शवटच्या कलीचा प्रभाव जाणण्याची मी इच्छा करतों १. अल्प अयासाने महंत्फल 1मळळ या आशेन तरु आह्मी कलियुगांतील जन्माची इच्छा करून या वेळीं जन्मास आहा आहे. हा काल अल्प कमाने सुखकर परम धर्म देईल २. शोनक:---भय-व उडद उत्पन्न करणारा कलि प्राप्त झाला आहे. यास्तव, हे धर्मज्ञा, विशेषेकरून नेट आाळळा घम [नामेतांसह सांगण्यास तूं योग्य आहेस ३. सोतः--शोनका. याप्रमाणे राजाकडून मावेष्य गाते विचारला गेलेंला भगवान्‌ बादरायण कलियगांतीठ सर्व उताच्या अवस्थेचा तत्त्वतः विचार करून असे बोढं लागा ४ (५) कलियुगांमध्ये क्षेत्रिय नसलेडे लोकं राजे होतील बाह्मण शूद्रांवः उपजी- विका करूं हागतीळ व शूद्र आक्मणांच्या आचारांचे. अनुष्ठान करतील ६.

9 ] | भविष्यपर्य । छै

सृतपरा नरा मदयांसिषाभियाः | मिञभार्या भविष्यन्ति यणान्ते जनभेजय ट रॉजवृति- श्रथिताार राजानश्वारशीछिन: । भुत्याश्वानिदेसथुजो भबिष्या*्त यगक्षये : धॅलानि छायनायान सता. वृत्तमपूजितख. । अळुत्तना च पातिते भांविध्याति “यगक्षये १७ प्रमर टचतना सत्या सुक्तकषेशा विच्ूळिनः । ऊनषोडडशवर्षाश्व प्रजास्थन्सि नरा सदा ११ अह- खडा जनपद: शिवशूळाश्वतुष्यया: | प्रमदाः केशशूळाश्व भविष्यास्त युभक्षये १२ सर्वे बह्म वादृष्यान्ते सर्वे वाजसनेयिनः । डाडा भोवादिनस्धेव भविष्यन्ति सुगक्षये १३ तपोयज्ञ- फळाना च विक्तारी ब्रिजातय: । क्रतवश्व भाविष्यान्ति बिपरीता युगक्षयं ५४ शुक्कदंताजि- ताक्षाश्व उडा; काषायवातसः । झूदा धर्मे चरिष्यान्त शाक्यबुद्धोीपजीविन:ः ६ ५ श्वापदप- चुरत्वं च गवां चेव परिक्षयः । स्वादना वानवात्तत्र्व झातव्या तुगते युगे 9१६ अन्त्या मध्ये निवत्स्यान्त मध्याश्र्वान्वनिवासिनः । यथानिस्तं प्रजाः सर्वा गामेष्यन युगक्षथे १७ तथा द्वहायना दस्यास्तथा पल्वलकर्षकाः । वित्रव्षी च पर्जन्या यगे क्षांणे भधेष्याते ५८ सर्वे

० कान ४११ टत ११५९००७०-२

११५५५७

बा जनभेजया, सर्व युगांच्या शेवटच्या यगांत बाहझण क्षत्रियांची वत्ति करू लागतील. यज्ञक्रिया विधिहीन होतील व स्य एका पंक्तांत भोजन करतील ७ जनमेजया, युगांतसमयीं नर शिल्पकशल 1मथ्यापरायण, मद्य व मांस ज्यांना प्रिय आहे अले व भार्याच ज्यांचे मित्र आहेत असे होतील ८ चार राजव्यवहारांत स्थित होतील

(?) भल्या न सागितलेल्या ( न दिलेल्या ) वस्तंचा उपभोग घऊ ठागतील ९, सर्व प्रकारचीं घर्नेच स्तुत्य ( व सर्वास प्रिय ) होतील. संतांच्या आच- सणाचा सत्कार होणार नाहीं व पार्तेत पुरुषाची निंदा होणार ना 1 ( उलट त्याचा माठा गारव होइल ) १०. मानवांचा धर्माधर्मस्वरूप बोध सवंथा नष्ट हाईळ. विधवा केश माकळ सांडून आनंदाने वावरतील. मंडन केळेळे सर्व सन्यासांच मानले जातील. साळा वषाच्या पूर्वीच मानवांना संताते होऊं छायगळ ११. देश अक्षविक्रय करणार, चव्हाट वेडविक्रय करणारं ब तरुण स्रिया दह विक्रय करणाऱ्या होतील १२. सर्व अक्षवादी होऊन कर्मानष्ठानाचा त्याग करतील. सर्व वाज- सनेयी होतील. ( ह्मणज इतर ज्ञाखांचा ठोप झाल्याकारणाने वेदूबयसाध्य यज्ञ उत्यक्न हाइळ, सिंघ, काठवाड इत्यादे पाश्चिन देशांत हींच ती अवस्था प्राप्त झाढी आहे. ) च झद्र भाहा एज्यतावाची शब्द परस्पर बोलं लागतील ( ज्ाहमण व ब्ाझणेतर यांच्या- मध्य चालूं झालेला परस्पर नमस्काराचा प्रकार पाहून अस हाणे अशक्य आहे अर्से कोण झणेल ! ) १३. जाझण तप व यज्ञ यांच्या फ्लांचा विक्रय करूं लागतील (हं हष्ठी 'चाळळच आहे. ) वसंतादे कतृुडी बदलतील ( स्वधर्म सोडतील. ) १४. म ंसाशनाचा (याग केल्यामुळे जदांचे दांत झुन्न आहेत ब नंक्र सूक्ष्म झाळे आहेत असे मुंडन केलेले, काषायवस्र धारण करणारे आणि शाक्यमत व बुद्धभत यांवर उपजीविका कर- णार शद्ध धमाचरण करुं लामतील १५ हिंस्र प्रण्यांची 'चाद्धि.व गायींचा संहार हाइळ व हे युग संपढें असतां उत्तम रसांमध्ये बदल हहइंल असं जाण १६.

च्च

_ अन्त्य जन मध्यभागीं रहातील व मध्यम लोक अन्त्य अवस्थेस पोचतील,

सर्व प्रजांचा अधःपात होईळ १७. हें युग क्षीण झाडे असता दोन वर्षांचे पाडे. “भगर गाडा इत्याद वाहफ्यासर य़ोग्य होतीळ...त्याचप्रमाणें ते मत्त «होऊन तळीं ब नया.

क 'सहर्षिंव्यासप्रणीतं श्रीहारिवंशपुराणं । [ अध्याय चोरकुळे जनाश्वे रपानाः परस्पर ! श्वल्पेनाढ्या भविष्यान्त यत्किचित्पाप्य दुर्गताः १६ न ते धर्स करिष्यन्ति मानवा निर्गते युगे । ऊषार्कबहुछा भूमिः पैथानस्तस्करावूताः २० सर्वे चाणिज्यकासवेब भविष्यन्ति कळी युगे । पितृदत्ताने देयानि विभजन्ते सतास्तदा ॥ हरणाय अपत्स्यन्ये लोभाइनृतवादिनः २६ सोकुमार्ये तथा ररे रन्षे चोपक्षयं गते । भावेष्यान्ति युगान्ते च नार्यः केशैरलंऊताः २२ निर्विहारस्य भ्रतस्य ग्रहस्थस्य भविष्यति । य॒गान्ते सभनुभाते नान्या भायोससा गातिः २३ कुशीलानार्वभूयिष्ठं वृथारूपसमन्वितस्‌ । एरुषाल्पे वहुर्चाक तद्यगान्तस्य लक्षणन २४ वहुयाचनकां लाको न दार्ल्यांते परस्परस्‌ । अविचाय ग्रहांभ्यान्त दानं बर्णान्तसत्तथा <५ राजचोरानिदण्डातो. जनः क्षयसुपेष्यति । सस्यनिष्पत्तिरफळा तरुण! वृद्धशीलिनः ॥ ईहयासुखिनो लोका भविष्यन्त यृगक्षये २२ वर्षासु बाता; पुरुषा मनीचे: झ्करवर्षिणः । सोदेग्धघः परळोकश्व भविष्यात य॒गक्षये २७ लोभिनश्व दुराचारा अहादवणतत्परा: । आत्मानं बहुमन्यन्ते मन्युरेवान्ययाद्विद्जात २८ वेश्याचाराश्रव राजन्या धनगान्येपजीबिनः । युगापकरमणे सर्वे भाविष्यन्ति 'हिजातयः २९ अप्रबृत्ताः प्रपत्स्यग्ते समया: शपथास्तथा । करणं सविनयभंशां युगे क्षीणे भविष्यात ३० भविष्यत्यफलळो हर्षः

यांचें कांठ शिंगांनीं उ5रूं लागतील ( अर्थात्‌ दोन वर्षोतच त मदोन्मत्त होतील ) आणि पर्जन्य चमत्कारिक रीतीने वर्षांव करूं लागेळ १८. चारांच्या कुळांत झालेले सर्वे परस्प- 'रांस लटतील..थोड्याशा संपतीनें संपन्न होतील, पग स्वल्पश्शा संकटानेंही भिकारी बन- 'तील १९. ते मानडेधर्भ करणार नाहींत. भूने क्षारमृतिकायुक्त व त्यामुळेंच स्वेद बहुल होईल. ( तिच्यामध्ये पेरलेळें बीज नष्ट होईल ). सर्व मार्ग चोरांनी भरून रहातील २०. कलियुगांत सर्व वागिज्य करणारे होतील. पित्याने द्यावयाचें कर्जे पुत्र बुडावेतील. द. अथवा शास््रतः पितुदेय असडेल्या अडकारादिकांचीही वाटणी करतील. ) लोभाने अतत्य़ भाषग करारे पुरुष दुतऱ्याचें धन हरण करण्याचा प्रयत्न करतील २१. काले- युगांत सोकुनार्य, रूप व रत्ने यांचा क्षय झाळा असतत। स्रिया आपल्या केशांनींच अलं- कुत होतोळ २२. पुष्यमाळा, चंदन, दिव्य शय्या इत्यांदे भोगसामग्री नाहींशी झाल्या- कारणानें भूनाप्रभाणं दितजाऱ्या गुहस्थांच्या भोगाची गति भार्येवाचून अन्य कांहीं रहा- णार नाही. २३. कुशीळ व अनार्य ज्यांत फार आहेत आणि वथारूपयुक्त थोडे घुरुष व पुष्कळ ख्रिया ज्पांत आहेत ते कलियुग असें त्या युगान्ताचें लक्षण आहे २४

सवे लाक पुष्कळ याचना करणारे होतील. पण ते एकमेकांस देणार नाहींत. पण काहा विचार न कारता. अन्य वणांच्या लाऊांपासून ते दान धेतीळ २५. (1!) चोर, आग्रे व दुंड यांच्या योगानें पीडलेली प्रजा क्षय पावेळ. शेती निष्फळ होईल

तरुय वृद्धांच्या शाळांचे होताल. युगक्षयप्रसंगी ठोक तष्णेनं असुखी होतील २६. वर्षे- तूत वायू कठोरपर्णे वाहतील. ते हळू हळ वाहत असतांनाही बारिक खड्यांचा वर्षांव करताल. त्यावळां परलोक संदिग्ध झेईल २७. ब्राह्मण लोभी, दुराचार व वेदांस दाषेत करण्यास तत्पर हाताल. आपल्याला श्रेष्ठ माने लागतील व त्यांना क्रोध लवकर येईड २८. क्षत्रिय वैश्यांचा आचार करूं लागतील. ते धनधान्यावर उपजीविका कर- बीळ. सारांश युगांतीं असा धर्म मर्यादाभंग झाला असतां सर्व द्विजांची अश्शी दुरवस्था

* ३१७. साकातक धम व शपया व्यर्थ होतील, ( दिव्य करणारावर कांहीं परिणाम

9] भविष्यपर्व । ५

कोधश्व सफळी चृणान । अजाश्वेवोपरोत्स्यन्ते पयसो५्ये युगक्षये ३४ अशासख्रविदुषां पुरासेवमेच स्वभावतः । अप्रमाणं वदि्ष्यन्ति नीति पाण्हतमाननः ३२ शासख्राक्स्याप्रव- कारा भावेष्यन्ति युभक्षये । संव सर्वे हि जानन्ति वृद्धावनुपतेब्यवे ३४ न कश्विदकवि- नाम युगाऱ्ते सझुउस्थिते । न क्षत्राणे नियोक्ष्यन्ति विकर्मस्था द्विजातयः ॥ 'वौरपायाश्र्व राजाना युगान्ने पर्युपास्थिते ३४ कुण्डावूषा नेकुतिकाः सुरापा नह्मवादिनः । अश्वमेघेन यक्ष्यन्ति युगाऱ्ते जनभेजय १५ अयाज्यान्याजयिष्यान्त तथाभक्ष्यस्य भन्षिणः । नाह्मणा घनतुष्णाता युगरान्ते संघुषश्यिते ४६ भोशन्द्मनिधास्यन्ति न च काश्वित्पाठिष्याते । एकरां- खास्तथा नार्यो गवेघुकपेनद्धकाः ३७ नक्षत्राणि विवणाने विपरीता दिदास्तथा । सन्ध्या- रागा$थ दंग्दाहा भावष्यत्यवरे युन इट । पतन्डुभञा नर्याह्यान्त बघ्वः श्वथूश्व कमु । बियोचिषु चरिष्यान्त पमडास नरास्तदा ३१९ वाकशरेस्तर्जयिष्यान्त गरूनशिष्यास्तथेव पच । सुखषु च प्रयोक्ष्यान्ति प्रमज्ञाश्व नरास्तदा ४० अकृतामप्राणि भोक्ष्पन्ति नराश्वेवा भिहोत्रिणः

भिक्षा बालिमद्त्त्वा च भाोक्ष्यान्ते पुरुषाः स्वयम ४१ पतीन्सप्तान्येंचयित्वा गमिष्यन्ति श्रियो5न्यतः । पुढुषाश््व प्रतुसास भाया वव परस्रियस ४९ नाव्याधित्तो नाप्यरुजो जनः

होणार नाहीं. ) उत्तम उत्तम लोकही कलिय॒गांत सावकाराचें कण बुढावितीळ मग नीचां- विषयीं काय सांगावे. ! मानवांचा हर्ष निष्फळ व क्रोध मात्र सफल होईल. त्या यगांत दुघाकारता बकऱ्या पाळतील ३४१. शास्रांस न जाणणाऱ्या परुषांचें स्वभावतः असेच वतन हाइल. आपणाला पाडंत समजणारे लोक नीतीची प्रमाणराहेत तत्त्वे सांगतीळ ३२ शास्राक्त तत्त्व कोणाही सांगणार नाहींत. आचायादे वद्धांचे सेवन केल्यावांचन सर्व सर्वे कांही जाणतीळ ३१३. यगान्तसमय प्राप्त साला असतां अकवि (अथवा अग्रंथकार ) कोणीही असणार नाहीं ( हणजे सर्वच कवि व सर्वच ग्रंथकार होतील ) विरुद्ध कर्माचे आच- रण करणार जाहझण क्षांनयांस धर्मात नियुक्त करणार नाहींत. य॒गान्त आलाकीं, (0? ) ३४ बा जनमेजया, काळे लागळा ह्मणजे कुंडावरूष, ( पति. जिवंत असतांना जारापासून उत्पन्न झालेल्या कन्येच्या ठायी रेतःसेंक करणारे ) नेक्षातिक ( आधिकार नसतांना यज्ञादि करणारे ), सुरा पान करणारे, मिथ्या वेदवादी होणारे जञाहमण अश्वमेध यज्ञ कर- तील ३५. घनठोभानें व्याकुळ झालेले ब्राह्मण कलीच्या प्रभावाने जे अयाज्य आहेत त्याच्याकडून यजन करवितील व स्वतः मांसादि अभक्ष्य पदार्थाचे भक्षण करतील ३६ अयोग्यांनाही भोशव्दपूर्वक मोठा मान मिळेळ. वेदाचे अध्ययन कोणीही करणार नाही श्रिया शंख, गवेधुक नांवाचें धान्य, गंजा इत्यादिकांनी आपल्या शरारास भाषित . करतील ३७. नक्षत्रे निस्तेज होतील. दिशा अप्रसन्न होतील. त्या हीन य॒गांत संध्या- समय रागराहेत होइल व दिशांचा दाह होऊं लागेळ ३८. पत्र आईंवापांस कामाला लावताल. सुना सास्वांना कार्म सांगतील आणि त्यावेळीं पुरुष जातिझून्य तरुण ख्रियांशी समागम करताळ ३९. त्याचप्रमाण शिष्य़ गुरूंना वाकशरांनीं पाडतील. आते मत्त लोक मुखांमर्घ्य मंथुनादि प्रयोग करतील ४०. ज्यांतीळ चतुर्मासप्रमाण धान्य अग्नीस समर्पण केढठ नाहा अस अन्न आझहाता भक्षण करतील. ( झ. अग्नी्त आहुत्या टाकल्यास तेव- ढचे अन्न कमा होइल अशा भावनेनं आहुत्या न देतांच भोजन करतील. ) आतिथींस थक्षा व चांडाळ--जायसादिकांस बाडे न समर्पण करतां पुरुष स्वतः जेवतीठे

)

4

१० महधिव्यासप्रणीतं श्रीहरिवंशापुराणं । [ अव्यावः सर्वो$भ्यस्‌पयकः । न कुतेप्रातिकर्ता च काळे क्षीणे भविष्यात ४३ [ १०६ ] हते श्रीसमहा- भारते खिलेषु हारिबंडे भविष्बपवाणे तृधीयो:ध्याय: ॥३॥

जनमेजय उवाच ॥ एवं विछुलिते डोके मतुष्याः केन पालिताः । निवत्स्यान्त किमा- प्वाराः किमाहारविहारिणः १ किंकर्माणः किमीहन्तः किंप्रमाणाः किमायुषः कां च काष्ठा समासादय प्रपत्स्यन्ति कृतं सुगन २ व्यास उवाच ॥ अत ऊर्ध्ये च्युते धर्ले घणहीना: प्रजास्ततः । शीलव्यसनमासाद्य प्राप्स्यन्ते हासमायुषः ३ आयुहांन्या बलग्लानिबंठाग्लान्या विवर्णता । वैवर्ण्याइन्याधिसंपीडा निवदी व्याधिवीडनात ४ निर्वेदादात्मसंबोधः संबोधादध- मेशीलता 1 एवं गत्वापरां काष्ठा प्रपत्स्यति कुतं युग ५ उद्देशतो घर्मशीडाः केविन्मध्य- स्थर्ताः गताः । विमर्षशीलाः केचिज हेतुवादळुतूहलाः ६ प्रत्यक्षमस्षमानं च प्रमाण चेति निश्विताः । प्रमाणक करिष्यान्ति नोलि पाशिडितसानिनः ७ अप्रमा्ग करेण्याश्सि वेदोक्तभपरे जनाः । तदाहुखभगाश्वेब भाविष्यन्ति खरियोडपराः ८ नाल्तिक्यपरनाच्यापि केविद्धर्मविछो- पका: । भाविष्पन्ति नरा सूढामन्दाः पाण्डितसाविनः ९ तदाखमाजशदेयाः शातकश्यांनबाहे- ष्कुताः । दांभिकास्ते भाविष्यन्ति वादशीळकुतूडळाः १० तदा विचलिते धर्मे जनाः दोष-

निजलेल्या पतींस फसवून ख्रिया अन्यतः जातील व पुरुषही भार्या निजल्या कीं, पर- स्रीसमागम करतील ४२. सर्वाच्या गुणांमध्ये दोषहृष्टि ठवगारा कोणताही पुरुष काळ क्षीण झाला असतां व्याधिरहित व मनःपीडाशून्य रहाणार नाहीं व कोणी पीडा दिल्यास तिचा प्रतिकार करावयासही तो समर्थ होणार नाहीं ४३. इति श्रीमहा. खिळ. हारे. भावै- ष्यपर्वाचा तिसरा अध्याय समाप्त झाला. ॥ ४३ ॥

जनमेजय: -- याप्रमाणें सर्व लोक कळुषित केळे गेळे असतां मानव कोणाकडून पाळले जाऊन रहातील ! त्यांचा आचार, आहार व मिहार कप्ता काय अस्षेलळ ? १. ते कोणती कमे करतील ? कशाची इच्छा,करतील? त्यांचें देहप्रमाण व आयुःप्रमाण काय असेल कोणत्या पराकाष्ठेस पोचल्यावर ते पुनः छुतयुगास प्राप्त होतील २. ब्यासः---त्यानंतर धर्म च्युत झाला असतां गुणहीन प्रज्ञा शीलब्रष्ट होईल व त्याकारणानें लोकांच्या आयज्याचः ऱ्हास होईल ३. आयुष्य क्षीण झालें कीं, बाला ग्लानि येईल. बलाच्या ग्लानीने निस्तेजस्ता वाढळ. निस्तेजस्त्वामुळें व्याधींची पीडा होईल. आणि व्याधिपीडेमुळे देहा- िकाविषयीं विरक्ति येईळ ४. वेराग्यामुळें आत्म्याचें स्वरूप कळेळ. आत्मज्ञानामुळे धर्मशीलता बाणेठ आणि याप्रमाणें पराकाठेस पोचल्यावर कुतयुग प्राप्त होइल. कलि- युगांत कित्येक ठेशत: धर्मशील असतात, कित्येक मध्यस्थतेस प्राप्त होतात, कित्येक विवे- _ $शील बनतात आणि कित्येक हेतुवादाविषयींच कौ तुक मानणारे असतात ५.६. त्यांतील वैशेषिक व बोद्ध प्रत्यक्ष ब अनुमान अश्लीं दोनच प्रमागें मानतात. झित्यक पंडित मन्य चार्वाक प्रत्यक्ष हेंच एक प्रमाण आहे; दुसरे कोणतेद्दी नाहीं, असें समजतात ७. दुसरे कित्येक लोक वेदोक्त सिद्धान्तास अप्रमाण करितात. ( अशी दुरवस्था प्राप्त होईल. ) दुसऱ्या श्रिया त्यावेळीं मुख हेच ज्यांचें भग आहे अशा होतील ८, त्याचप्रमाणे कित्येक पंडितमानी, मंदू, मुृढ नर नास्तिक्याचा आश्रय करून घर्मलोप करणारे निप- जतीळ ९. ते प्रत्यक्षफळ देणाऱ्या गोष्टींवरच विश्वास ठेवतील. त्यांना घे दिकि- शादंचा परिचय मुळींच असणार नाही. वावदकजीलाचीच ज्यांरा मोठी हीस

शु भविष्यपर्व । १५ प्ुरस्कुताः । शुभान्येवा चारेष्यान्त दानसत्यसमन्विताः १९ सर्वभक्षो ह्मसंगप्तो निर्गणो निर- पत्रपः | भाविष्याते तदा लोकस्तत्कषायस्य लक्षणव १२ विप्राणां शाश्वती वृर्सि यदा वर्णा- बरा जनाः । प्रातपत्स्यान्त इच्यथ तत्करायस्यलक्षणम्‌ १३ कषायोपपुवे लोके ज्ञानविया- अणाशन । साद्ध स्वल्पंन कालंन यास्यान्त निरुपस्कृुताः ५४ महायुद्ध महानादं महावर्षे महाभयस्‌ । भविष्यात युगे क्षीणे तत्कषायस्य लक्षणम १५ विपरूपाणि रक्षांसिे राजानः फणवादनः । प्राथवोजुपभाक्ष्यान्त युगांतेसप्पस्थिते १६ नि:स्वाध्यायवषदकारा अनेया- न्वामिमानिनः । विप्राः कन्यादरूपण सवभक्षा वृधातताः १७ गुरखा स्वार्थपरा लुब्धा: झुठाः छुडपारिच्छदाः । न्यवहारोपवृत्ताथ्व च्युता धर्माच शाश्वतात १८ हर्तारः पररक्षानां परदारापहारकाः । कामात्माना दुरात्मानः सोपधाः मियसाहसाः १९ तेषु प्रभवमानेषु ठल्यशाललु सवतः । अभाविनी भावेष्यांन्न खवयो बहुरूपिणः २० उत्पन्ना ये कृतयुगे प्रधानपुरुषाभ्रया; । कथायांगन तान्सवान्पूजयिष्यन्ति मानवाः २१ सस्पचोरा भविष्यन्ति तथा चलापहारणः । मझ्यभोन्यापहाराख्व करण्डानां च हारिणः २२ चौराश्वोरस्य हर्तारो हन्ताहठभावंध्यति । चोरेश्वारक्षये चाणि कृते क्षेम भविष्याते २३ बिःसारे क्षमभिते लोके निाष्कये व्यंतरत्थिते । नराः श्रायेष्यान्ति वनं करभारप्रपीडिताः २४ पितनाज्ञापार्यष्यान्त

आहे असे ते दांभिक बनतीळ १०. पण राजा जनमेजया, अक्शा रीताने घम संचालेत झाला. असतां अवशिष्ट राहिलेल्या इशस्मरणादे धर्माचा पुरस्कार करून कांही उत्तम जन दान व सेत्य यांनीं युक्त होत्साते द्या, परोपकार इत्यादि शुभम कमीचेच अनष्ठान करतील ११. तथापे त्या घोर कालळियगांत प्रायः सर्व लोक सवभक्षक आजेतोद्रेय, निगुण, व निलज्ज होतील. सरोखर तें मळाचें लक्षण आहे १२. ज्यावेळीं हीन वणाचे लोक उपजीविकेकरितां बाहमणांची शाश्वती भिक्षावाते स्वीकारतील त्यावेळी ते काळेमळाचं चिह्ल आहे. असं समजावें १३. सर्व लोक मलानें व्याप्त झाला असतां वतो शाखीय बोध व आत्मदृर्शन यांचा करण्यास तयार झाला असतां प्रातिग्ह न करणारे लोक नुस्त्या त्यागानेंच, थोड्या कालानें सिद्धो त प्राप्त होतील १७. युग क्षीण झाळें असतां महायुद्ध, मोठा कोळाहळ, महादाटि व महाभय होईल. तेंच कालेमलाचें लक्षण आहे १५. त्या युगांत राक्षस विप्ररूपानं उत्पन्न होतील. राजे चहाड्या ऐकण्यांत तत्प!| होऊन पुथ्वांचा उपभोग घेताळ १६. ब्राह्मण स्वाध्याय-वषठझार राहत, मोठे अभिमानी. त्याम- ळेंच कोणाचें हितवचनही न ऐकणारे, सर्व भक्षक व वथावतें करणारे, असे राक्षसरूपाने निपजतील १७. ते मूलं, स्वार्थपतायण, लुड्ध, शुद्र, धुद्सामम्नीने यक्त, भोजन--- आच्छादइनाद व्यबहारामर्थ्ये तत्पर व आपल्या शाश्वत धर्मापासून च्युत झालेळे असे उद्भवताळ १८. दुसऱ्यांच्या रत्नांचा अपहार करणारे, कामस्वभाव, परख्रियांचे हरण करणार, दुरात्मे, कपटी व ज्यांना साहस प्रिय आहे असे ते निमाण होतील १९. समा- नशीालाचे असं ते सव सवतः उत्पन्न होऊं लागले असतां बहुरूपी मनांचा अभाव होईल २०

त्यांतूनही जे थोडेसे परमेश्वराचे भक्त निपजतील ते मानव कुतय॒गांत उत्पन्न झालेल्या _ पुण्यवान पुरुषांचं कथायोंगाने कोतन करूनच त्या सर्वाचे पूजन करतील. ( आचरणाने नव्हे. ) २१. ठोक धान्याची चोरी करतील. वस्त्रांचा अअहार करतील. भक्ष्य व भोज्य यांचा अपहार करतील. धान्य सांठाविण्याची पाट्या, हारे इत्यादे भांडीं पळविंतीलळ २२. चोर

१२९ महर्थिव्यासप्रणीतं श्रीहरिवंशपुराणं । | [ भव्याय&

पुत्रा: कसोणे सर्वशः । स्नुषा श्वश्रूश्वथाचेज युगान्ते बत्यपस्थिते २५ वाकडारेरदीयेष्यान्ति गरूसाशेष्याः स्मततः । यज्ञकसण्यपरते रक्षासे श्वापदाने च २६ कीटमुषकसर्पाश्व धर्ष- यिष्यन्ति सानवाजू । क्षेसं झाभिक्षसारोग्यं सामग्रयं वावि)बरधुषु ॥ उद्देरातो.नरशे्ठ भारवे- प्यंति युगक्षये २७ स्वयं पाठाः स्वयं चोरा युद्धसंभारसंभूतीः । सण्डलळे. प्रचाळेष्यान्त देश देदो पृथक्‌ पृथक्‌ ८ स्वदेशेश्यः परिबडा निःसाराः सहबन्झाभ:। नराः सर्वे भविष्यान्त वेदी काठपरिक्षयात २९ तदा स्कन्धे ससाचाय)$सारानविडुतादुभयात 2 कोशिकी प्रतारष्यान्त नरा! कझुऊयपीडिताः ३० अंगान्वंगान्कठिंगाश्व काइमीरानथ :सेकलाच । झंषिकान्तगिरि- दोणी: संभ्रायथेष्यान्ते मानवा: ६१ छत्नंवा हिमवत्पाश्वेईछूळं च ठवणांभसः । अरण्येषु च

वत्ल्यान्ते नरा स्लेच्छबणेः;सह ३२ निव जून्या न चाद्यून्या;भविष्याति वसुन्वरा ।!गोप्तारश्वा- प्यगोप्षार: प्रमविष्यान्त शाख्रिग: ३४ सृगेनत्स्येविहगेश्व श्वापदे: ]ुसंपकीटके: । मधुशाकफ- छेयूळेवतयिष्यन्ति सानवाः ४४ चौरं पर्ण चबहुलं! वेल्डलान्यजिनांने च । स्वयं कृतााने वत्त्यन्ति यंथा सुनिजनास्तथा ३५ बीजानामाकृा्ते निखेश्वीहंतः काष्ठशंळार्भः । अजेडळं खरोष्टं च पाळयिष्यन्ति यक्त: २३६ नदीं ख्रोतांसि रोत्स्यन्तिहतोयार थे कूलमाशिताः । पक्का-

चोरांना ठुटतीळ. लुटारू दुसऱ्या लुटारूंनाच लुटतील. आणि अशा रीर्ताने चोरांनीं[चोरांचा न!श केला असतां लोकांस सुख:होईल,२३. सर्व मनुष्यवर्ग क्षुब्ध व दारिद्री झाला असतां, संध्यावंदूनादे कमंून्य झाला असतां व सर्व वणीचे लोक सम होऊन राहिले असतां अतिशय पीडळेळ लोक वनाचा आश्रय करतील २४. पुत्र पितरांस सर्वप्रकारचे कर्म करण्याविषयी आज्ञा करताल व युगगांतसमय येऊन ठेपला असतां सुना सास्वांना आज्ञा करतील २५. शिष्य गुरूंना वाग्वाणांनीं आतिशय पीडा देतील. यज्ञकर्मे बंद्‌ पडलीं हझणज्ञे राक्षस, श्वापद, वृश्चिकादि किडे, उंदीर व सर्प मानवांस भयभीत कर- तीळ २६. बा नरस्रेष्ठा, युगक्षयप्रसंगीं क्षेम, सुभिक्ष, आरोग्य, व बंधुंचे समग्रत्व काचि- तूच आढळेळ २७. निरानेराळ्या देशांत पुथकू पृथकू लोक स्वतःच पालक व स्वतःच चोर होऊन युद्धसामग्री जमवून सेन्यांसह प्रत्येक राष्ट्रांतन हिंडतील २८. त्यावेळीं कालाचा सर्वेतः क्षय झाल्यामुळें स्वदेशांतून :सर्वशः अष्ट झालेळे सर्व मानव आपल्या आप्तांसह नि"सार ( निवळ ) होतील २९. त्यावेळीं लहान बाळकांना खांद्यावर घेऊन भयाने जीव

४७ __ ह

घेऊन पळणारे व क्षुद्व्याधीनें पीडलेळे नर कोशिकी नदीचेंही उ्लेधन करतील ३०. अंग, वंग, कलिंग, काश्मीर व मेकल हे देश आणि कषिकान्तपर्वताच्या दऱ्या यांचा आश्रय मानव करतील ३१. किंवा आर्यावतीतीळ जन हिमालयाचा सर्व पारश्वसाग, क्षारसाग- राचे सर्व तीर/ व अणण्यें यांत म्ेच्छगणांसह रहातील ३२. येणेंप्रमाणें पृथ्वीशून्यही नाहीं व अज्ञून्यही नाहीं अशी होईल. शस्त्रवान्‌ ठोक तिचे रक्षक व अरक्षकही होतील ३३. मानव पु, मासे, पक्षी, श्वापदें, सर्प, किडे, मध, भाज्या, फळें व मुळें यांवर निर्वाह करतील ३४. जसे मुना त्याप्रमाणंच तेही ( दारिग्रामुळें प्रसंगीं ) फाटक्या चिंध्या, झाडांचे टाळे, साळी, चामडीं यांना स्वतःच तयार करून नेसतील १३५. पर्वतांच्या दूऱ्या- खोऱ्यांतून राहून ग्राम्य व आरण्य धान्यांचे स्वरूप जाणण्याची व त्यांस खाण्याची इच्छा करणारे ते लांकडीं भेखांनीं भूमीला उकरूं लागतील. धान्य इतस्ततः नेण्याकरितां बकरे व मेढे -यांचे समह पाळतील, गांधार, कारमीर, इत्यादे प्रत्यंत. देशांत रहाणारे . लोक

४] भविष्यपर्व । १५ खव्यवहारण विपणन्त: परस्परम ३७ तनरुहेयंथा जाते: ससुूळांतरसंवते: । बद्वपत्याः प्रजा- होना; कुलळळक्षणवर्जिता; ३८ एवं भावेष्यास्ि तदा मत्षष्याः काळक रिताः । हांनाडीने तढा धन प्रजा: समलतुवत्स्यांत ३९ आयुस्तत्र च मत्यांनां परं बिंशक्कविष्यांते । दुँईला विप्रयणाना रजसा समा भेव्लुताः ४० भविष्यांते तदा तेषां रोशेरिन्वियसंक्षयः । आयु परक्षयसबापाद्वषाद: प्रमावेष्यात ४१ शुश्रूषवी भविष्यान्त साधनां दर्भानेरता: | सत्ये य मातपत्स्यान्त व्यवहारांपसक्षयात्‌ ४९ भाविष्यान्त च कामानामछाभाद्धर्मशा]छिनः । कारे- ष्यान्त च संकाच स्वपक्षक्षयपाडताः ४३ एवं झुश्रवणे दाने सत्य प्राणाभिरक्षणे । ऱ्चतु घ्पादः पदृक्षच्य धमः शरयाभिपत्स्यते ४४ तेषां खब्चाहुमानानां गुणेघु पारवर्ततास्‌ । स्वोवु कान्वात वज्ञाय धम एव बदेष्यांते ४५ यथा हानि: कसात्याता तथा वद्धिः कमादता । प्रधढांत यता धम प्रपत्ह्याते कृतं सुगम ४७ साधुवचं कृतयुगे कषाये हानिरुच्यत्ते । एक पव तु काळ; स हानवणा यथा शशी ४७ छक्षी हि तमसा सोमो यथाकळियगे तथा । पर्षश्व तमा हाना यथाकुतयुगे तथा ६८ अर्थबादः परं ह्म बेदार्थ इति ते विदुः । अनिर्णेक्त-

कणेणणणेणणणणण ण शेण ले शण णगी गे शामक.

उट व गाढवहा मोठ्या यत्वाने पाळतील २६. नदीतारांचा आश्रय करणारे ते जळाक- रितां नद्यांच्या प्रवाहांस रोध करतील. ( अडवितीळ ) शिजलेले अन्न आज एक शेर दुऊन उद्या सव्वाशेर घेण इत्यादि प्रकार तें परस्पर पक्काज्ञांचा ब्यापार करतील २9 पूळधनासह वृद्धांचा अपहार होत आहे, असें पाहून ते एकमेकांशीं ऐकणाऱ्याच्या अंगां- वर काटा उभा राहील अशा रीतीनं .कलह करतील. सारांश, ज्यांना पष्कळ अपत्ये आहेत अथवा एकह वंश्यांकुर नाहीं असे ते सर्व कुललक्षणशून्य निपजतील ३८. कालाच्या अधीन असलेले मानव त्यावेळीं असे होतील. त्यावेळीं प्रजा हीनाहून हीन अद्या घमारचे अनुष्ठान करताल ३९, त्या धोर समर्यी तीस वर्षे हे मनुष्यांचें सवीत आधिक आर्यमान होईल &ाक दुबल, [वेषयपराधींन व रजोगुणाने मरलेळे असे होतील ४०. त्यावेळीं रोगांनी त्यांचा रठ्रयक्षप हाइळ, आयुष्य आतेक्षीण झालें आहे, असे कळल्यामळें माठा विषाद उत्पन्न हाइळ ४१. त्यामुळ [वेवेका जन साधूची शुश्रूषा व दर्शन यांमध्ये रत होतील व्यवहा- राचा चहुधा क्षय झाला आहे असं पाहून सत्याचा अंगीकार करतील ४२. इष्ट मनोर- पाचा लाभ न झाल्याकारणाने ठोक धर्मशील होतील. आपल्या पक्षाच्या क्षयाने पीड- छळ त दुराचराचा सकाच करतील ४३. याप्रमाणें शुश्रपा, दान. सत्य व प्राणरक्षण या चार पादन प्रवृत्त झाळेढा धम ठोकांचें कल्याण करील ४४. नंतर ज्यांचे कल्याण साळ आहे व त्यामुळ धमाचरणानें कल्याण होतें व अधर्माचरणानें अकल्याण होते असें अठुमानान ज्यास कळळ आहे असे घमोधम फलामध्ये निमग्न झालेले लोक धर्मामध्ये शुलावह काय आहे याचा विचार करून व तत्त्व जाणन असे बोलतील ४ ५. जशी क्रमान हान झाला तशीच वाद्धेही झाली. यास्तव धर्माचा स्वीकार केळा असतां कृत- डग प्राप्त होइल ४६. कृतयुगांत सदाचरण होतें. व काठेमलसमयीं त्याची हाने होते षकर्‍च काळ चंद्राप्रमाणे प्रसंगीं हीनवर्ण होतो ४७. जसा चंद्र तमोरूप राहूकडन आच्छा- दत कला जात| त्याप्रमाणं काल कालेयुगांत काठेमलानें आवत्त होतो. आणि राहुरहिंत पक जसा पारपूण दिसतो. त्याप्रमाणें काळ ( व धर्म ) कृतयुगांत परिपर्ण होतो. ४८ प्रश हा सत्याथंवाद आहे. त्यालाच वेदार्थ असें समजतात. वरून माठेन दिसणारा

श्षे मद्षिंव्यातप्रणीतं शरोइरिवेशापुराणं । [ अभ्याअर सविज्ञात दापाथनिव धार्यते ४९ इदवारस्लपोनास तपो हि स्थावर कुवय । छणेः कर्मा- मिनिदृततिशुणास्वथ्येन कर्मणा ५० आशाीस्तु पुरं दृष्ठवा वेवाझाळानुवतिथी । युगे युभे यथाकाउभूषिभिः तभुदादुवा २५१ हह धर्नाथकामानां देवतानां प्रतिक्रिया । आणिपषच्य शुभाः पुग्यास्थयेमादुर्युधे युगेडर यथा युंगांनां पारिवर्तनांनी चिरे मवसानि विधिस्वभावात। क्षणं न सोतेष्डाते जीवछोकः क्षपोदयाड्यां पॉरिबतमान; ३६४ [ १५९ ] हते श्रीमहाभारतं खिळे हारवंशे भाविण्यपवणी चहुर्थाध्याय ॥४॥

सूत उवाच ॥ इत्येवमाश्वासपतो राजानं जनमेजय । अदीतानागतं वाक्यसुषेः पारे- षदा भुत १ असूत्श्येव संवाहः प्रभाचन्दमसो बथा । अवर्पपत लज्छोधं महदेर्वा- छूमयो रसः २ धर्मकासार्थसंपुक्त करणं वीतहर्षणत्‌ । रमजीयं तदाख्यानं कुत्ख एरिषदा भुतर ४ केचिवश्रूणि सुसु्च झुलवा दध्युस्वथापरे । हतिहासं त्थिणा पा्णांविब निद्र्शी- तस्‌ ४ सद्स्यान्ताभ्यतुज्ञाय कृत्वा चाप प्रदाक्षिणास । छुनर्वक्ष्याम इत्युक्त्वा जगास भग- घानाषः ५ अवुजग्हश्तदा सर्वे प्रयान्तयाषितततसत् । लोके प्रवदता श्रेष्ठं थे विदा घास्तपो-

० पकार

००००-५८ - पी प ००००००५०५८ -५->: - >>: -णणणापाणाणाणीणी ण ण

अटल लाटी चा

वडिलार्गित सोन्याचा गोळा, हा सोन्याचा आहे, असें न जाणणारा पुरुष भी द्रिद्री आहे, अर्त जाणतो; पण तोच त्यावरील मळ गेला कॉ, मी आतां धनवान झालो आहें, अक्तें समजतो त्याप्रमाणें शाख्ार्थ विचाराने बह्ञ प्रत्यगभिनञ्न आहे, असे ज्ञान होतं व त्यानंतर मी संसारी, सुडी, द:खी इत्यार आहे हा अम जातो ४९. वर्णा- श्रमयाग्य तपोधम हा इष्टवाद आहे. ( स्वगादि इष्ट कथन आहे. ) कारण तप हँ अनादि व अव्यासंचारा फळ देगार आहे, असा शास्रांत निश्चय आहे. देहादि गणांच्या योगानें कमानव्यांचे होते व कम आणि सत्य यांच्या योगानें देहादे गुण उद्भवतात. ( ह्मणजे कर्भाने साक नाही ) ५०. पुरुषांच्या श्रद्धादिन्यनाधिक भावाप्रमाणे देशकालानरूप एकाच कमापातून नित्न भे फलपापति होते. अथात्‌ कर्मफठ प्रतियनीं काळानरूप मिळ- णार आहे, अस कबांनी सांगून ठेवळं आहे ५१. यालांकीं धर्भ-अर्थ-कामांच्या व देव- ताच्या पातिक्रि्या, त्याचप्रमा्ण शुभ व पुण्यकारक फलप्रात्ति प्रतियगी न्यनाधिक प्रमा णाने हातात ५२. ज्याअर्थी युगांची परिवतंने विधिस्वभावामळे अनादि कालापासून प्रवृत्त साळा आहेत त्याअ्था, हा जीवळोक क्षय व उद्य यांच्या योगाने बदलल्यावांचन एक क्षणभरह रहात नाहीं ५३. इति श्रोमहा. ख्रि. हरि. भविष्यपवांचा चवथा अध्याय समाप्त झाला. || ४ ||

एत---याप्रमाण राजा जनमेजयाचे समाधान करणाऱ्या कषीचें भत-भविष्यत्संबेधी ताक्य सभत[ळ संब लोकांना ऐंकढे १. त्या मह्षींचा तो बाडमथ रस चंद्राची प्रभा कंवा असूताचा प्रवाह यांप्रमार्ण सभासदांच्या कर्णीस तप्त करता झाला २. धर्म, अर्थ व काम या पुरुषयीनी युक्त, करुण, कीरांस हर्ष देणारे व रमणीय असें त सव आख्यान ( भारत ) सभासदांनी ऐकलळें ३. तें ऐकन कित्येकांनी अश्र ढाळले. दुसरे कृत्यक मर्नात विचार करू लागले. कषीनें तो इतिहास जणं काय हातावर ठेवल्या- पमाण साक्षात्‌ दाखावेळा ४. नंतर सभासदांची अनज्ञा घेऊन व त्यांस प्रदक्षिणा _ करून आणि पुनः तुमचें दर्शन घेऊं असे. सागन तो भगवानू महष निघाठा ५. तव्हा नघालल्या त्या उत्तम कीच्या मागोमाग ते सर्व ठोक 'नघाळ, या. लोकच्या

१४ महर्षिव्यासभरणीतं श्रीहरिवंराप्राणं । __ [ अध्याव£

मधर्मज्ञस्तामसो जनमेजय: २० अमतीं वपुष्ठमासतां नियातयत स यहाद यया मे चरण माध्रे पातिती रेणुछाण्ितो ११ शोंडीये मे यया भग्न यशो मानश्व दाषेतः। न चेता अड मिच्छाने परिक्षिशानिव खजस्‌ २२ न स्वादु सो5भाति नरः खख स्वापात वा रह: अन्वास्ते यः ग्रियां भार्या परेण सृदितामिह २३२ एवडवेः प्रभावन्त कुड पाराक्षित चुपस्‌ । ग्घर्वराजः प्रोवाच विश्वावसुरिद वचः २४ विश्वावसुर्वाच ॥ धियज्ञशतय- ल्वानं वासवस्त्वां नमृष्यते । अप्तरात्तेन पत्नी ते विहितेयं वडुष्टना २५ रभा नासाऱ्सरा दवा काशराजसुता सती । सेषा योषिद्दशा राजस रत्नभूतातुभूयतास्‌ २६ यज्ञ विवरसातायय विमासिन्देण ते कुतस्‌ । यज्या ह्याते झुरुश्रेष्ठ सवृध्या वातबोपमः २७. निभत्या न मबा च्छ- कझस्तव कतफळेडेप | तस्मादाव तितशेव कतारिन्ह्रेण ते विभो २८ मा्यंषा बासवनह परयुक्ता विप्नानेच्छता । कतोबिवरमाताय संक्षपं विश्ववाजिनस्‌ १९ रतमिन्ेण रंभाया सन्यत्त या वपुटमाव । अथ ते एरवः दाप्ताश्रियज्ञवातयानिनः १० भ्रंशितस्त्व च वंपाच्य बलाद न्दस- मादिह । त्वत्तश्वैव घदुर्धर्षा श्रियज्ञशतयाजिनः ३१ बिभेति हि सदा त्वा बाह्मणेभ्यांडाप बासवः । एकेनवे तवुभयं तीर्णे शक्रेण मायया ३२ स एष सुमहातेजा विजिगीर्षुः एुरंद्रः । _ कथममन्येरनाचीर्णे नमुदारानविकमेत ३३ यथेव हि परा बुद्धिः परो धर्मः परो दस: । यथेव परसे-

गृहामध्ये असलेल्या त्रियांना अशी आज्ञा कारेता झाला २०. “ या असाध्वी वपुष्टमेला माझ्या घरांतून घालवून द्या. कारण तिनें माझ्या मस्तकावर धुळीने भरलेले दोन्ही पाय ठेविळे आहेत २९. तिने मार्झे सर्व माहात्म्य नाहींसे केठे. यश व मान यांस दर्षेत केडें. कुसकरून सोडठेल्या पुष्पमाळेप्रमागे हिला पाहण्याची मी इच्छा करात नाहीं २२. दुसऱ्याने मळीन करून सोडलेल्या आपल्या प्रिय भार्यसहवर्तमान जो या लोकीं रहातो त्याला अन्न गोड लागत नाहीं व तो एकांतांत सुखानं निज शकत नाहीं २३. याप्रमाणे मोठ्याने भाषण करणाऱ्या क्रुद्ध पारिक्षेत राजाला गंघर्बवराज विश्वावस अते वचन बोलला २४. विश्वावतु:-- इंद्राळा तीनर्श यज्ञ करणारा तुं सहन होत नाहींस. त्यानच हा वपुटटमा अप्परा तुझी पत्नी केली २५. रंभानांवाची अप्सराच ही काशिरा- जा'ची कन्या व तुझी साध्वी देवी झाठी आहे. हे राजन, ही श्रेष्ठ खी आहे. रत्नभत अक्का हेचा तूं अनुभव घे २६. तुझ्या यज्ञामध्ये न्युनतारूपी छिद्र आढळतांच इंद्राने पिघ्च केळ. तथारप हे कुरुकुलश्रेष्ठा, तूं यथाशांत्र यज्ञ केला आहेत. सभद्धीने इंठतल्य आहेस २७. हे राजनु, तुझ्या यज्ञफळांच्या योगानें आपला पराभव होईल ढॉ काय ह्मणून इंद्र भीत असतो. हे विभो त्यामुळेंच त्यानें तुझ्या यज्ञांत असतें विचन आणळे २८

विथ्च करण्याची इच्छा करणाऱ्या देवेंद्राने मायेचा उपयोग केला. यज्िय अश्वाला मारे आहे हच यशञांताठ छिद्र मिळाळं असतां जिला तूं वपुष्टमा झणून समजत आहेस त्या रंभेशीं त्याने संयोग केला. तुझें तीनशे यज्ञ करणाऱ्या बाह्मणांस तं शाप दिलास २९ ३०. याप्रमा्ण तू व आझण असे दाघेहा इंद्रतुल्य बलापासून अंश पावला आहां. कारण तीनशे यज्ञ करविणारे ते कात्विज तुझ्याहूनही अतिशय असह्य होते. तड़ याहूनही त्या जराह्मणांचे

. इंद्राढा फार भय वाटत होते. पण त्यानें एकाच कपटप्रयोगानें त्या दोन्ही भयकारणांचे उ्वन कळ आहे ३१,३२. असं जर नसतें तर तो महातेजस्वी व विजयेच्छ इंद्र दुसऱ्या कोणीही कधीं न केलेले, असें हे नातवाच्या खीर्चें अतिक्रमण करते करता ! ९९,

५] __ __ करैविष्यपर्व । | शष धना ६ यात भगडाते व्यास तटा चह्यापान सह ! झातविजः पाःथेवाश्वव एतिजग्पुर्य- थागतण ७ वगा छ्याराणा ळ्वाचा धेरयातचना "र| जगाच रावझरन्य राजा 4५ सकारण: ८ होकााये पातादारख पारऊाय च तेझकळल । आस्ताका5्थाशमपद जगास स' महनिः ९ राजापि हालतिवणुरं जगाम त्व जेनाबुव: । अन्वशासच घोदिवस्वदा शादताः धज: १० छल्यांचत्वथ फःळश्यस राजा जननजयः | र [चनिती वांजिसेघेन (वाववू- एिदक्षिणः ११ संशप्मर्श्ये तजास्य देवी कारया वपुछभा । संविवेशोपयम्याथ विथिश्थेन 'क॒मणा १२तां तु स्डशविवयांगीं चरम वासवस्तदा । संज्रषमश्वधावे रया तथा सिश्री बूड, स; ९६ ता त्सव्विकारं जानेते वधिदत्वा द्स्चवतळ्य तत्‌ । भअखक्षपा$यसमश्वश्वे घ्वदंसे- स्पष्व्य्मत्रदचात १४ अध्वयज्ञांनतंपत्चप्ना न्द्डस्यावचादंतसय । कथयापात राजप: रशाप स षुरद्रू १५ जवपसजय उवाच । यद्याल्त स यज्ञक्ल तपा वा रक्षतः भजाः ! पळना- नन सवण ब्षास कूयगतामडस १९१६ अय प्रभात दवन्बनाजताद्रयभ स्थरर्‌॒ । क्षाधया' चबाजमंधंन नयक्ष्यन्ताति शनक ९७ कातल्वजश्या भवाळकर: सराजा जनसंजय: । दाबल्य भमवतामंत्यदर्य धाषपत:ः कत: १८ बवम सच न बस्तव्य गच्छध पह बान्धववः । इत्यक्तास्त- त्यजञाबयास्त पृषप जालभन्यवः १९. अमसपादन्वशासच्व पत्नाशाळाकतवाः खिव ॥ राजा. पर. दानव ननी म य र र र. वक्‍त्यांतीळ श्रेष्ठ असळेल्या त्याच्या मागून श्रेष्ठ तपोधन चालळे ६. तेव्हां बझषीसह मग- वान्‌ व्यास गेळा असतां कात्वज व राजे परत आले ७. सर्प विषोत्सग करून जसा परु वत त्याप्रमाणे अतिधोर सर्पाची दी वेत्यातना ( वैराची फेड, सड ) करून राजा. रोष सोडून गेला ८. अग्रिहात्रसंबंधीं अग्रींनीं ज्याचं मस्तक दीप्त झाले आहे ( जळू लागले आहे ) अशा तक्षकाचें रक्षण करून महामनि आस्तिक आपल्या आश्रमस्थानास पहा >. राजाही आपल्या पॉरजनांनीं आवृत होत्साता हास्तिनपुरास गेला व स्वतः आनंदित झालेला तो. आनंदित झालेल्या प्रजेचे संरक्षण करूं लागला १०. त्यानंतर काह काठ ठाोटळा असतां तो राजा जनमेजय यथाश्याख्र पुष्कळ दुशक्षिणा देऊन अश्वपेध यज्ञानें दीक्षित झाला. ( ह. त्यानें यज्ञरीक्षा घेतली ) ११. त्या यज्ञांत त्याची महासाणा काशराजकन्या बपुष्टास मारळेल्या घोड्यापार्शी ज्ञाखोक्त कर्माने जाऊन पैसा १२. पण त्यावळा सवे अंगांनी अनिंथ असलेल्या तिची इंद्र इच्छा करता झाला व मारढल्या घाड्यामध्य प्रवंश करून तिच्याशी मिथुनभावानें संगत क्षाळा १३. पण साय्रमाण त्या घाड्यामध्य विकार जाळा आहे असें तत्वतः पाहन राजा ' तुं मर; हा दांडा मठा नाही ? अत अध्वयूस बोलला १४. तेव्डां शञानसंपत्न अध्वयंनें ते इंद्राचे कडटार्‍वरण राजषीस सांगितलें. तेव्हां त्यानं इंद्राला असा शाप ब्रिला १५. जनमेजयः-- परजच रक्षण करणाऱ्या माझ जर कारही तप डिंगा यज्ञऊळ असेल तर त्या सर्व फलानॅ ना काय सांगता त एका १६. आजपापून क्षत्रिय या अश्वमेध यज्ञाने अजितेंत्रिय व पेडर अशा दवद्रास पूजणार नाहींत १७. नंतर हे शोनका, रागावलेला तो राना. अनंनजय कत्वजांस झणाडा, “या यज्ञाचा अज्ञा रीतीनें परामव केला गेला हें तग्नचे दाभल्य आहे १८. यास्तव तुझी माझ्या देशांत राहूं नका. आपल्या आप्तजनांसह ससून नघून जा. " याग्रमा्ण राजाकडून बोळले गेलेडे ब त्यामुळें रागावठेळे विप्र त्या राजास उडत झाडे १९. नंतर क्रोधाने तो परम घर्ना राजा जनमेजय पत्नीच्या

१६ महर्षिग्यासप्रणीतं श्रीहरिवंशापुराणं । __ [ अध्यावः मधर्सज्ञस्तामसौ जनमेशयः २० अमतीं वपुमालेतां निर्यातयत मे ग्रहाद । यया भे चरणी झाध्रे पातिती रेणुखाळितो २१ झोंडीय मे यया भग्न यशो मानश्व दरषितः । न चना. उघु- मिच्छामे पारिज्लिशानिव खजसख १२ न सवाढु सोडभ्षावि नरः सुख स्वपिति बा रहः । अन्वास्ते यः प्रिया भार्या परेण सृद्तामिह २१ एवसुचेः प्रभावन्तं कु पारीक्षितं सृपस्‌ । गन्घर्वराजः प्रोवाच विश्वावसरिद वचः २४ विश्वावस्षुरूवाच ॥ वियज्ञशतय- ल्वानं वातवस्त्वां नमृष्यते । अप्तरा लेन पत्नी ते विहितेयं वघु्ठमा २५ रंभा नासाप्सरा देवी काशराजतुता सती । सेषा योषिदरा राजस रत्नभूतानुभूयतास्‌ २६ यज्ञ विवरभाताय

विभामिन्देण ते कुतब्‌ । यज्या ह्याते कुसध्रेष्ठ सयृष्या वातवापसः २७. बिभेत्याभिमदा च्छ- फझ़स्नव कतुफठळेतेप । तस्सादाव्तित्वेव क्रठारिन्देण ते विभो २८ मार्येषा बासवनेह प्रयुक्ता विघषाभिच्छता । क्तोबिंवरसाताय संक्नपतं विश्ववाजिनस्‌ १९ रतमिन्येण रंभायां सन्यत्ते या वपुटमार । अथ ते सुरवः दाप्तावरियक्तशतयानिनः ३० भरंशितस्त्वं च विप्राथ्य बलाविन्वस- मारिह । तवत्तश्वेव पुदु्धर्षा बियज्ञज्ातयाजिनः ३१ बिभेति हि सदा त्वक्षो नाहाणेन्यो पि वासवः । एकेनवे तवुभयं तीर्गे शक्तेण मायया ३२ स एप सुमहातेजा विजिगीषुः एरंदरः । कथमन्येरनारचीर्ण नमुदरानविक्रमेत्‌३३ यथैव हि परा बुद्धिः परो धर्मः परो दम: । यथेव परसै-

"शशरर ९४)२४”४ ९0ॅ?२९२_”ॅ”४”ॅ४0१२४२)२)”१0?१0िे१ॉ?र0िशिशॉशिरशिरशाशारशाशणांशाशिरशिशा0रत:ा0ः:णा?प?पणाप00ण00?ावाननननूूईऱ.अ ग

गृहामध्ये असलेल्या ब्रियांना अशी आज्ञा कारेता झाला २०. “ या असाध्वी वपुष्टमेला माझ्या घरांतून घालवून द्या. कारण तिनें माझ्या मस्तकावर धळीने भरळेठे दोन्ही पाय ठेविळे आहेत २१. तिने माझ सर्व माहात्म्य नाहींतें केळे. यश व मान यांस दाषत कल. कुतफरून सोडडल्या पुष्पमाळप्रमा्ग हिळा पाहण्याची मी इच्छा करीत नाहीं २२. दुसऱ्यानं मळीन करून सोडलेल्या आपल्या प्रिय भार्येसहवर्तमान जो या लाक रहातो त्याला अन्न मोड लागत नाहीं व तो एकांतांत सुखाने निज शकत नाहीं२३ याप्रमाणे मोठ्याने भाषण करणाऱ्या क्रुद्ध पारिक्षित राजाला गंधर्वराज विश्वावस असे वचन बालला २४. विश्वावसु:-- इंद्राला तीनर्श यज्ञ करणारा तुं सहन हांत नाहींस नच हा वपुटमा अप्परा तुझी पत्नी केळी २५. रंभानांवाची अप्सराच ही काशिरा- जाची कन्या व तुझी साध्वी देवी झाठी आहे. हे राजन, ही श्रेष्ठ खरी आहे. रत्नभत अका हेचा तूं अनुभव धे २६. तुझ्या यज्ञामध्ये न्यनतारूपी छिद्र आढळतांच इंद्राने विभ केठे. तथापि हे कुरुकुलश्रेष्ठा, तं यथाक्ञांख यज्ञ कला आहेत. सभस्ीने इंठतल्य आहेस २७. हे राजन्‌, तुझ्या यज्ञफळांच्या योगानें आपला पराभव हाईल की काय हणून इद भात असता. हे विभो त्यामुळेच त्यानें तुझ्य़ा यज्ञांत असतें विजन आणलें २९८ बिप्न करण्याची इच्छा करणाऱ्या देवेंद्रानें मायेचा उपयोग कळा. यसिंय अश्वाठा मारले आहे हच यशाताळ छिद्र मिळाढे असतां जिला तूं वपुष्टमा झणन समजत आहेस त्या रंभेशीं त्यान संयोग केला. तुझें तीनशे यज्ञ करणाऱ्या आह्णांस तू शाप दिलास २९,६३०. याप्रमाणे तू वे जाझण असे दोघेही इंद्रतुल्य बळापासून भंश पावला आहा. कारण तीनशे यज्ञ करविणारे ते कत्विज तुर्याहूनहा अतिशय अस्य होते. तड याहूनह| त्या बाह्मणांचे इंद्राळा फार भय वाटत होतें. पण त्याने एकाच कपटप्रयांगाने त्या दोन्ही भयकारणांचे उष्ठवन केळ आहे ३१,३२. असें जर नसतें तर तो महातेजस्वी व विजयेच्छ इंद इसऱ्या कोणीही कधी न केलेळें, असें हे नातवाच्या खीचें अतिक्रमण कठे करता ! ३९,

"हि :- _ भ्रविष्यपर्व । शण श्वर्य कीर्वितं.हरिवाहने | तयव त्वार्य[दुर्धर्षे त्रियक्षशतयाजिनि३४ मा बासवं सा च गुरुसात्लानं सा वपु्साम्‌ । गच्छ दोषेण कालो हे सर्वथा दुरातिकमः ३५ ऐश्वर्येणाश्वसाविश्य देवेन्देणा- सिरोषितः । आनकुल्येन देवस्य वर्तितव्यं सुखार्थिना ३६ इुस्तरं पातिकूळं हि प्रतिदोत इवांभसः । खीरत्नसपशंक््वेमासपार्पा विगतज्वरः २७ अपापास्त्यज्यसाना घे त्यजेयुरापे योषितः । अदुष्ठास्तु खरियो राजव दिव्यास्तु सावेदोषतः .८ भानाः प्रभा दाखा वह्वेवेदी होवे बथाहातेः । परामृछाप्यसंसक्ता नापदुृष्यान्ति योषितः ३९ आह्या लालायतव्यात्र्व पज्याश्व सततं बवे: । शीळवत्यो नसस्कार्थाः एज्याः श्रिय इव खियः ४० [ १९९ ] इति श्रीमन्सहाभारते खिळेषु हारविंदे भाविष्यपवाण पेचसो$ध्याय: ॥५॥

सोतिरुवाचं ॥ एवं स दिश्वावसुता नुटीतः धसावमागम्य वपष्टसाथाः । चकार मिथ्या- ड्यातिदाकितात्सा शासित परां भानवधसदृदाझ १ वमसंभिविनिवर्त्य मानसं सः समभिल- घजनसेजयो यशाः स्वस्‌ । विपयमत्ुशाशास धर्मताचिरीदितसना रमयन्वपु्सां तास ९ न हि विरसांते विप्रपजनाच्य च विनिवर्तति यक्षदानशीळात । न विषयपरिरक्षणाच्च्युती5भ छा चच पारिगहीते तां वपु्टमां च ३ विधिविठितसदवक्यसन्यथा हि कत यदृषिराचन्त्यतया

गरुडामध्ये जशी ओष्ठ बाद्षि, जेष्ठ धर्म, श्रेष्ठ दम, व परम ऐश्वर्य सांगितलेलं आहे तसेंच तें सर्व दर्घष व तीनज्ञ यज्ञ करणाऱ्या तझ्याठायी आहे ३४. यास्तव बा राजा, इंद्र गुरु, स्वतः तुं व ही वपुष्टमा यांतील कोणालाही दोष देऊं नकोस. कारण, काळ सवंथा दर्लच्य आहे ९५. आपल्या देवी ऐश्वयीनें मत अश्वामध्यं प्रवेश करून देंवेंद्राकडून तूं क्रुद्ध केला गेळा आहेस. पण सुखाची इच्छा करणाऱ्या तुळा देवाच्या अनुकूलतने रहा- गच योग्य आहे ३६. जलप्रवाहाच्या उलट दिशेस जाणें जसें कठिण त्याप्रमाणें समर्थ पुरुषांच्या प्रातकूळ आचरण करणें दुस्तर होय. यास्तव आतां तू संतापश्ून्य हाऊन या निष्पाप ख्रीरत्नाचा उपभोग घे ३७, निष्पाप ख्रियांचा त्याग केल्यास सर्वे स्रिया तुझ त्याग करतील, राजन्‌, श्रिया सदा दोषरहित असतात. त्यांतून दिव्य स्रिया तर द्शिषेकरून दाषित होत नाहींत ३८. सूर्याची प्रमा, अग्नीची ज्वाला, वेदी, त्या'चप्रमाणे होमांतील. आहुति या ज्या दूषित झाल्या तरी अदूषितच असतात त्याप्रमाणें स्रियाही कधीं दृषित हांत नाहीत ३९. शहाण्यांना त्या सदां गडण करण्यास योग्य, लालन करण्यास उचित व सदा पूज्य आहेत. लक्ष्मीप्रमार्णच शीलसंपत्न स्रिया नमस्कार कर- ण्यास योग्य व पूज्य असतात ४०. हाते श्रीम० खि० हरि० भविष्य पर्वाचा पांचवा अध्याय समाप्त झाला. ॥५॥

सौति:- याप्रमाणे विश्वावसूनॅ सांत्वन केलें असतां निष्कारण दूषितचित्त झालेला राजा जनमेजय वपुष्टभेवर प्रसन्न होऊन मानुषधर्मानें पाहिलेली श्रेष्ठ शांति करिता झाला. ( त्याने वयुष्टमेचा क्रोध घालविला. ) १. जनभेजय राजा मानसिक श्रमाला नेःशेष हटवून आपल्या यशाची इच्छा करूं लागला. ज्याचें मन प्रसन्न झालें आहे असा तो धर्म- बुद्धि त्या आपल्या वपुष्टमाप्रियेस रममाण करीत स्वदेशाचें राज्य करूं लागला. *. तो विप्रांचें पूजन सोंडून कधीं विरत झाला नाहीं. यज्ञ व दान या शीलाणासून निवृत्त झाळा नाहीं. देशाच्या सर्व प्रकारच्या रक्षणापासून तो कधी च्युत झाला नाहीं व त्यादिवसा- पासून त्यानें वपु्टमेची.. निंदाही केळी. नाहीं २. ज्याचें तप अधिन्त्य आहे

नष्ट *झहर्षिव्यासमणीतं श्रीहॉरेवंशपुराणं । '[ अध्याय 'पुराबवीत्सः । इति स चुपतिरात्मवांस्तदासी तदनुविचिन्त्य बभूव वातमन्युः ४. ड्द्‌ 'महा- काव्यमृंषेमहात्मनः पठबूणां पुज्यतमो भवेस्ररः । प्रकृएमायुः समवाप्य दुर्ळभं लभेत सव- २ ज्ञफलं च केवढम्‌ ५ शतकतोः कल्मषविप्रमोक्षणं पठ'क्षिदं सुच्याते कल्मषान्नरः । तथेव “कामान्विविधान्समक्षृते ह्यवाप्रकामख्व चिराय नन्दृति ६ यथाहि पुष्पप्रभवे फलं दुमाः स्क्रलात्पजायन्ति पुनश््व पादप: । तथा मह्षिप्रभवा इमा. गिरः प्रवर्धयंतेतमृषिंप्रवार्धिताः ७ <धुत्रानपुत्रो लभते सुवर्चस*च्युतः पुनरविन्दांते चचात्सनः .श्थितिर्‌ । व्याधि न चाप्तोति चिरं च अन्धनं:क्रियां चःयुण्यां लभते गुणान्वितः ८ पातिमाभिळभते च सत्छु कन्या श्रवणभुपेत्य $शुभा छुनेस्तु वाचः । जनयाते 'व सुतान्शुणेरुपेतान्स्वजनहिते श्रिषतां प्रमदनं च ९ विजयाते >वस्तुधां च राजवृत्तिर्धनमतुलं लभते दविषज्जयं च। विपुळमपि धनं छभेच वेश्‍्यः-क्रगतिसिया- * खहूवणाच्व शऊजातिः १० पुराणमेतव्वरितं :महात्मनामधीत्य बुद्धि उभते च नेठिकीम | * बिहाय दुःखाने विसुक्तसंगः सवीतरागो विचरेद्दसुन्वरास्‌ ११ इत्येतदाख्यानमुदाद्दतं मया :प्रातेस्मरन्तो हिजमण्डलेधु । स्थेयंण धेर्येण पुनः स्मरन्तःसुखं भवन्तो5नुचरन्तु लोकम १२ : इति चरितमिद्‌ महात्मनासरूपिक्रतमक्लुतवीर्यकर्मणाम्‌ । कथितमिदं हि समासविस्तरेः किस-

: कर्षानें पुर्वी जे सांगितठें होतें तें विधिविळसित बदलतां येणें शक्‍य नाहीं; असा मागून :पुष्कळ विचार करून तो आत्मज्ञ राजा क्रोधरहित झाला ४. महात्म्या ञ्यासर्षीचें हे "महाभारत नांवाचें काव्य जो पढतो तो.नर सर्व मानवांत आतिशय पूज्य होतो. त्याठा दुलंभ असलेलेंही उत्कृष्ट दीर्घ आयुष्य प्राप्त होतें, व केवळ सर्वश फल .मिळतें ५. इंद्राचे “हें पापापासून पूर्णपणें सुटणें जो.नर'पढतो तो .सर्व पापांतून मुक्त होतो..त्याचप्रमाणें तो "नानाप्रकारचे विषयभोग भोगतो. आणि ज्याचे सर्व मनोरथ पूर्ण झाठे आहेत असा तो “दीर्घ काल आनंद भोमतो ६. ज्याप्रमाणें वक्ष पुष्पापासून उत्पन्न होणाऱ्या फलाला वाढ- ' वितात व फ़लापासून वृक्ष पुनः उत्पन्न होतात; त्याप्रमाणें महर्षि-व्यासापासून उद्भव- लेल्या या वाणी पठन पाढनाच्या योगानें स्वतः आतिशय वृद्धि पावून त्या कप्नीला वाढ- *वितात.( ह्म०-त्यांचें पठन करणारे प्रति व्यास बनतात ,) ७. याच्या पठनानें जो अपुत्र “असतो-त्याा 'पुत्न होतो. उत्तम तेजापासून च्युत झालेला: पुरुष पुन: आपल्या पूर्व (स्थितीस प्राप्त होतो. त्याला व्याधि व दौर्घबंधन यांचा अनुभव घ्यावा लागत नाहीं 'आणि त्या गुणयुक्ताला पुण्य क्रिया प्राप्त होते ८. मुनींच्या या शुभ वाणी एंकून "कन्या सज्मनांतील उत्तम .पतीस प्राप्त होते. गुणयुक्त पुत्रांस जन्म देते. ती स्वनांचे हित व शत्रूंचे मर्दन करूं शकते ९. क्षत्रवात्ते पुरुष पृथ्वीला जिंकतो. अतुळ "धन संपादन करतो. व शद्याधिजिय .संपादितो. याच्या श्रवणाने वैश््याळा 'विपुळ “धनही मिळतें व शूद्रज्ञातीच्या «पुरुषास उत्तम गाते मिळते १७. महात्म्यांच्य़ा या जुन्या “चरिाचें अध्ययन केल्यानें पुरुषास . नेष्ठिक बुद्धि श्राप्त होते. तो दुःखांचा त्याग करून 'ब.संगराहेत होऊन विरक्त मत्ञानें पृथ्वीवर संचार करतो ११. हे.मी कथन क्वेळेळे 'आख्यान आह्मणमंडळांत पाठ झ्णणारे, स्पैर्य व धैर्य यांच्या योगानें पुन: याचें स्मरण 'करणारे व त्यामुळें. सुख भोगणारे डोक या सृष्टीत आनंद्रानें संचार करोत १२. अद्भ- सवयियुक्त कमे करणाऱ्या महात्म्याचे हें. कषिकुत चरित्र मी तुला संक्षेपत: व विस्ता- 'स्थूडक सांगितलें. आतां. आणखी कायर इच्छा आहे 2 मी. तुला आणखी काय

१११ नक

1 भविष्यपर्व । श्र

वरमिच्छिसि कि बवींमि त १३ [ २१२ ]. इति श्रीमहाभारते खिळेघु हारिवंदो भविष्यप-> वैणि' भाविष्यांतग्रेथाथंधकाशयी नाम षष्ठो5ध्याय:॥ ६ ॥

सर वी

(०. क क.

सर्षिगणाः पुरा १ पतदाख्याहि निखि्॑ योग योगविदांपते । श्वृण्वतस्तस्य मे कीर्ति न तृपतिर- भिजायंत २ कियन्तं चैव कालं वे शायिता पुरुषोत्तम: । किसमर्थे रायते काळं तस्य कालस्य संभचः ३ कियता चेव कालेन प्रतुध्याति सुराधिपः॥ कथसुत्थायं भगवान्सृजज्िखिलळं जगत्‌ ४ के प्रजापंतयस्तात आसन्पूर्वी महासुने । कथं निर्मितवांश्वेव चित्रं लोक सनातन: ५ एंवरसेळ कार्णवघे छोके नष्टे स्थावरजंगमे । नष्टे देवासुरगणे प्रनोरगशाक्षसे ६ न्ानठांनिले लोके. नष्टाकादसहातंठे । केवलं गह्ृरी भूते महाभूतावपर्यये ७ भअर्महाभूतपातिमहातेजा महार मतिः । आस्ते सरगुसश्रेष्ठी विधिमादाय कां सुने ८ तन्मे त्वसुपपक्षाय बह्मन्नेतद्सदायम्‌ । वक्तसर्हसि धर्सिष्ठ यक्षी नारायणात्मकस्‌ ९ प्रादंभावं परस्क्रत्य भतं भव्य महात्मन: ।:

सांगूं ? १.३. इाते. श्रीमहा. खि. हरि. भविष्यपर्वातील- भविष्यान्त. ग्रंथार्थ--प्रकाश---- नामक सहावां अध्याय समाप्त झाला. ॥६॥ | | जनमेनयः---सागरजलांत* शयन करणाऱ्या पद्मनाभा'चा' प्रभाव* व- पूवी कमलांत कषिंगणांसह देवः कसे उत्पन झाले त॑ हे योगवेत्त्यांतील श्रेष्ठा, मठा' सांगा- (या श्लोकाचा परमार्थदृष्टया अर्थ-- सागरजलांत'ः शंयन' करणाराः झणजे अनंत व अपार शुद्ध' बह्माच्या. आश्रयाने. रहाणारा व: पद्मननाम ह्मणजे” सर्व कार्य प्रपंचरपंः पद्य ज्याच्या नाभीत आहे असा' मायोपाधे' इश्वर अज्ञा ईश्वराचा प्रभाव हणजे उत्पत्ति-- स्थिति-लय, सामर्थ्य क्रिती व'कसें आहे १ ते.सांग हा मुख्य्रश्न व पुष्करांले झणजे बह्मांडांतर किंमः अव्याकुत: आकाशांत देवर्षी अथवा इंद्रियप्राणःकसे उत्पन्न. झाले. हा दुसरा प्रश्न, आहे. ), त्याचप्रमाणे मलाः इशज्ञानाचा उपाय सांग: कारण त्या नारायणाम्ची कीर्ति? ऐकत. असतांना माझ्या मना'ची ताततेः होत नाहीं १,२. तो पुरुषोत्तम सृष्टींचाः पालंक या” रूपाने. किति काल राहून शयनः करील ? तो कालाचेहीं. कारण असतांना कालाच्या? स्वाधीन होऊन' शयन कां करंतो ? (परिमित कालींच' सार्टि. वः प्रलय. काँ कारेतां सृष्टिच' सतत कां करीत नाहीं? )' ३. तो देवांधिप किती. काठाने. जागा' होतो! (ह्म लयाचा. अवाधे कितींसा आहे ? ) त्या मगवानानें उठून हं. जग कसे निर्माण केलं. ४:- बा महामुने, पूर्वी कोणकोण. प्रजापाते होते. सदां' एकरूप अशा. त्याने या! विचित्र सृष्टीला£ कस. निमाण: केळ ५. याप्रमाणे, सवे. लोक एकं समुद्रमयः झाला! असतां, स्थावर वः जंगम नष्ट झालं असतां, देवासुरगणांचा ठय. झाला असतां; उरग वः रक्षसः यांचा विशेषप्रकारे क्षय झाला असताः ६, अग्नीचा व. वायूचा लोक नाहींसा झालाः असतां,, आकाश व पृथ्बीतल' यांचा' बाधः झालाः असता, सारांस,, सर्व' शून्यतुल्यः झाले. असता आकाशादि महीाभूतांचा भ्यकर विपर्यास झाला असता' ७; हे मुने,,तो' महाभूतांचार स्वामी, महातेजस्वी, महामातिः क॑ श्रेष्ठ: देवगरु. प्रभ, कोणत्या, नियतीचा आश्रय करून रहातो; तें. हे ब्राह्मणा, तुळाः शरण' आलेल्याः मला' निःसंशय' सांग. हे धर्मिष्ट,, नारायणात्मक यश' सांगण्यास तूंच योग्य. आहेस. ८; ९६. त्या: महात्म्यांच्या ज्ञानिदृट्या नित्यसिद्ध व मूढदृष्ट्या; उत्पन्न, होणाऱ्या' प्रादुर्मावास, उद्देह्ून' मोठ्या श्रद्धेने ऐकावयासा

सप्रणीतं इरिवंदा' टळक क [ श्याय री ७ महर्षिव्यासप्रणीतं श्रीहारिवंशपुराणं [भभ

अद्धानासुपविष्टानां भगवान्वक्तमहीसे १० वैद्षेषाथन उवाच ।॥ नारायणयशोज्ञाने याः भवेळ्वतः स्पृहा । त्वदंशानघपूतस्य कार्य कुरू कुठर्षम १३ क्षृ्ष्वाादिषराणेभ्यो देवताभ्यो खथा्रुति । ञाहणानां च वदता थुतो$स्माभमिमडात्ननास, २ त्याच तपसा दृष्टा बृह- स्पातिसमद्यातेः पाराशयंस्ततः श्रांमान्शुरुद्षेपायनाउनबावत १३ तेह. सगवक्ष्यासे यथाप्रज्ले यथाल्युतर । न विज्ञात| मया राक्‍्यओृषिसाजेण भारत. ५४ कः सभुत्सहते ज्ञातु परं नारायणात्सकस्‌ । विश्वात्सनो5यं बह्मांपिे न वेदयाते तत्त्वतः १५ थुर्त मे विश्वदेवानां य॒बहस्यं महर्षिंगास्‌ । तादिदं सरददेवानां तक््वतस्तत्दवादिनास्‌ १६ तदध्यात्माविदां व्विन्त्ये कारणं चेव कर्मिणास । आधिंदेवं च यहदेवं तहेदनिति संज्ितस्‌ १७ यज्कूतमाथे- शतं च यत्परं च महषिणा । यत्सत्यं देवइ्ट च यत्तद्वेदाविदो विदुः १८ यः कर्ता कारको बुद्धिर्मनः क्षेत्रज्ञ एव च । प्रधानं एरुषः शास्ता एकस्तदभिशब्यते १६ काठ; काळं स्वप- याते वष्ठा स्वाधीन एव च । प्राणः पंचविधश्वेच घुवमक्षय एब च २० ए्यते विविघे- ्भावेस्तस्येवानच तत्परेः । स एब भशवान्सव॑ करते विकरोति च २१ योइस्मान्कारयते कमलंनाइस्म व्याकुळीछताः । यजामहे तसेवेशं तसेंबेच्छास निर्वृता: २२ यो वक्ता यश्व

बसलल्या आह्याठा सांगण्यास आपण समथं आहां. १० वेशंपायन “ह कुरुकुलात्पत्ना, नारायणाच्या यशाविषयीं जिज्ञासा होणें हं तुमच्या निष्पाप व पवित्र वंद्याचे कार्यच आहे. ११. यास्तव, आदेपुराणांतून देवतांपासून जसे ऐकले आहे तसें ते तं अवण कुर. वेणन करणाऱ्या महात्म्या जाझणांच्या तोंडून आझी तें ऐकले आहे १२. त्याचप्र- मारण माठ्या तपार्नच ज्याचं दशन झालें आहे अश्या बुहस्पतितुल्य तेजस्वी पराशशरपुत्र गुरु द्वैपायनानें जसें सांगितळें आहे व मी ते जसे ऐकहें आहे. तसेंच यथामात तुला सागता. ह भरतवराजा, केवल मंत्रदृष्टा झाल्यानें तें पला जाणतां येणे शक्य नाहा १२,१९४

कारण ( इंशप्रसादावांचून ) नारायणात्मक परतत्त्व जाणण्यास कोंण समर्थ आहे ! त्या िस्वात्म्याच स्वरूप तत्त्वत: बह्माही जाणत नाहीं १५. पण सर्व आतमज्ञ देवांचे व कुपेने शिष्यांस तत्त्व सांगणाऱ्या महषींचें रहस्य ह्मणून ज कांहीं आहे ते हच नारायणात्मक यश होय १६. तेंच अध्यात्मवेत्त्यांचें चिन्त्य आहे. कर्मठांचें कारण आहे

देवां ( विद्वानां ) चें जें आविदेव ( ज्ञानाख्य महाभाग्य ) त्याळा देव ( अदृष्ट ) असे हणतात १७, भूत ज्याच्या आनंदाच्या लेशावर आपली उपजीविका करितात ( ह्मणजे त्वतःठा आनंदा समजतात ) तें अनंत अधिभत. व जै महष्तांच परम शेय अबाधित व शानमात्रस्वरूप तत्त्व त्याला बह्मज्ञ जाणतात १८. जो आकाशाद्कांचा कर्ता, हिरण्य- गपभादकाच्या हारा कारक ( क्रियासंपादक ) महत्तत्त्व, अहंकार, केवल साक्षिरूपानें द्रष्टा, ( हं प्रथम प्रश्नाचे उत्त ) आणि जो स्वतः जडवगरूप, जीव व शास्ता तो एकच पर- मात्मा आहे १९. ( आतां तिसऱ्या प्रश्नाचे उत्तर ) तो स्वतः कालात्मा काठाला निजवितो ( झ. तो कालाचाही काल आहे. ) त्यामळेंच तो स्वाधीन आहे, ( आह्यां देवपराधीन पाण्यापमाण काढाधीन नाहीं ). ( पांचव्या प्रश्नाचे उत्तर ) तोंच स्वतः धुव व अक्षय पचावध प्राण आहे. हे निष्पाप राजा, जे अविनाशि व झासशून्य तत्त्व तोच प्राणादि

पचावष् भेदांनीं विकार पावतो. तोच भगवान आपल्या अचिंत्य मा्येनें आपल्याच स्वरू- गत [विकार उत्पन्न करून आकाशादि सर्द कार्य प्रपंच करतो २०,२१,. जो आमच्या-

८ ] | भविष्यपर्व । 1... वक्तव्यो यथ्वाहे तहूवोमे वः । इदं डाणत यच्छेयो यक्वान्यत्पारेजल्पथ २३ थाः कथा ब्येथे बतन्ते भ्ुतयो वाइथ गहराः । विश्वे विश्वपातिरदेवाः सर्वे नारायणात्सकस २९४ यत्सत्यं यदनृतसादिमं क्षरं वे यक्ूतं भवाते मिथश्व यद्कविष्यक्‌ । यत्किविववरसचराव्यय परिळोके तत्सर्वे पुरुषवरः प्रसरवारिष्ठः २५ [ २३७ ] हाते श्रीमन्महाभारते खिठेषु हारवशे भावेष्यपवाणि पुष्करषाडुर्भाबेसप्मोइध्याय: || ७ ॥

वेशपायन उवाच ॥ चल्वा्याहुः सहखाणि वर्षार्णां त कृतं युगर । तस्य तावच्छती संध्या दंयुमा जनमेजर १ तत्र भरसश्वतुष्पादो ह्यघर्मः पादावित्हः । स्वघर्भनिरताः; संतो यजल्ते चेव मसानवाः २ स्थिता धर्समपरा विप्ना राजवृत्तेः श्थिता नूपाः । कुष्यासाभिरता वेड्या: छूत्राः झुश्रूषव*त था ३ सदा सल्यं तपश्थेव धर्सस्वेव विवर्धते | साद्िराचरितं यथ कियते ख्यायते च यत्‌ ८ एतत्कुतयुगे चूत्त सवेषासेव भारत । प्राणिना धर्मबुद्धींनासापे चेकची चयो- निनासम्‌ ५ त्रीणि वर्षसहस्ञाणि त्रेतायुगमिहोच्यते । तस्य तावच्छतीसन्ध्या दविखणा परि-

०600) 6५५.

कांतिता ६ हाभ्यासधमः पादाभ्यां त्रिभिधर्मा व्यवास्थितः । तत्न सत्यं च सत्व च कृते

कडून बरें वाईट कर्म करवितो त्याच्याकडून आही विधिनिषेधरूप संकटांत पाडळे गठा आहा. यास्तव, .आह्लां त्याचंच यजन करूं व शांताचित्त होऊन त्याचीच इच्छा करू २२. ( आतां हे सर्व चिन्मात्र आहे असं सांगतात ) जो वाणाचा प्रवतक, वाणीचा विषय व वक्‍्तृत्वाचा अभिमान्‌ बाळगणारा जीव त्याचें तत्त्व मी तुझांला सांगतो. मोक्षरूप श्रेय व स्वगांदि नाना विकल्परूप दुसरं जॅ कांहीं तह्मी झणत असतां तं हं सव ऐका २३. ज्या सत्यार्थरूप किंवा रहस्यप्रातिपादक कथा विद्वानां- 'मध्यं चालतात त्याही मी तुह्यांला सांगतां. ज्याचे पालन करावयाचें ते हे विश्व, पालक विश्वपाते व पालनाची साधनें देव ह सर्व नारायणात्मक आहे २९४. जे लाकक' सत्य व असत्य, कारण वे कार्यं, भूत व भविष्य परस्परजनक बीजांकराठे व तसेच या त्रिम- वर्नांत असणारें जे कांहीं चर ( परिणामी ) व अचर ( कूटस्थ ) आहे तें हा सर्व श्रेष्ट प्रभु पुरुषवर आहे २५. इत श्रीमहा खि० हरि० भविष्य पर्वातील पुष्करप्रादुमांवा- विषयीं सातवा अध्याय समाप्त झाला. ॥७॥

वेशंपायन:-- बा जनमेजया, कृतय॒गाचें कालमान चारसहस्र वर्षे सांगितलें आहे. ब त्याच] पवे व उत्तर अशी हिगुण संध्या तितकींच शंभर वर्षे आहे ( ह्मणजे दोन्ही सध्यच [मळून आठश वषे ह प्रमाण आहे ) १. त्या युगांत धर्म चतुष्पाद व अधर्म एक- पाद ( ह. चवथा भाग ) रहातो. त्यामुळें संत मानव स्वघर्मामध्ये नेरत होऊन पूजनादे कारतात २. त्या य॒ंगांत जाहण घधर्मपराथण क्षावेय ( राजे ) राजकायीत निमग्न, वेश्‍्य ज्ञेतीमध्यें तीन व शद झुश्रषा करीत राहतात ३ त्या युगात सत्य, धम व तप यांची सद्दा वाद्धि होत रहाते. सज्जन त्यांचेंच आचरण करतात. तंच स्वतः करून दुसऱ्यांना उपदेशही त्याचाच करितात ४. हे मारला कुतयुगामध्यं सर्व नीच योनींत उत्पन्न झालेल्या ( स्रीशूद्रादि ) धर्मबुद्धिप्राण्यांचेही असे आचरण हात असं ५. नेतासुग तीन सहस्र वर्षे असतें व त्याची संध्या त्याच्या दुप्पट झणज सहारा वष असते अर्स सांगतात ६. त्यावेळीं अधर्म दोन अंश्ञांनीं यक्त हाोतोव बम तान पादांनीं व्यवस्थित होऊन रहातो. हणजे कृतयुगांत पूर्णपणें प्रवृत्त होणारे सत्ग्र

श्र सहर्षिव्यासभणीत श्रीहारिवशपराणे ।' [ अध्याय: सर्वे प्रवर्तते ७ भेतार्या विकृति याति वर्णा छोल्येन संयुताः । 'चातुवर्ण्यस्य बैकृत्यायान्ति- दोंईल्यमाश्रिता? ८ एष भंतायुगावोधिविा हतो दवनिर्मंतः-। क्मापरस्यार्फि' या चेष्टा तःभापि झोंजुमह्यस' ९ दापरं दे सहस तु वषाणां कुरुसत्तस | तस्य तावच्छती संध्या हिणा पार कीर्तिता १० तब्षाप्यर्थपरा विप्रा झानिनोषरूनसाः वृता£। रोठा नेष्कृतिका: क्षुव्रा जरयन्ते कुरुपुंगव ११ द्वाथ्यां घर्भः स्थितः- पद्धत्यामधमीस्रामिरुत्थितः । विंपर्ययं शानेर्यान्ति कृते ये. घर्मसेतवः ७१ बाहण्यभावा नश्यान्ति तथास्तिक्ये विशीर्यते । ब्रतोपवासास्तयज्यन्ते द्ापरे युग-- वर्यये १५ तथा वर्षसहत्न तुवर्षा णांद्वे शते तथा । संध्याया सह संख्यात करं कलियुगं स्मृतस्‌ १४ ततराधर्मश्वतुष्पादः स्याद्धर्मः पादावेंग्रहः । कॉमनिष्ठास्तमइछकन्ञा जायन्ते तत्र मानवा: १५- नेवोपवासकृत्कश्चिक्न च साधुर्न सत्यवाक्‌ । आस्तिको अह्मवक्ता वा नरो भवतिवे तदा ६- अहकमरग्रहीताश्वमरक्षीगरेहेबन्धना: । दिवा: द्रूदसमांचाराः शुद्रास्वावारलक्षणाः १७. दूषकास्त्वाश्रमाणां च वर्णानां चैव संकाराः । अगंभ्येष्वभिरंस्थन्ते वर्तन्त्येवं कळी युगे १८ पृवं ह्ादशसाहस्रं तदेकं युगसुच्यते । तदेकसप्तातियुणं मन्वन्तरमिहोच्यते १९ त्रय्यां चेव न संदेही युगान्ते जनसेंजय । दिव्यं ह्ादळझसाहक्तं युगं तु कवयो' विदुः ॥ एतत्सददस्रपर्यरन्त तदहो बाह्मसुच्यते ९२० तताहाने गते तास्मन्सवॅषामेव देहिनास । शरीरकिडाती चक्रेः रुव!

व सत्त्व त्रेतायुगांत विकार पाक्‍तें.. चारी: वर्णाचे ठोक धर्मफलाच्या इच्छेने. युक्त होतात. त्यामुळें चातुर्वर्ण्य धर्म विकळ होतो व लोक दोर्बल्याचा आश्रय करितात ७,८. राजन्‌, हाः देवानेमित तरेतायुगावोधिः तुलाः सांगितला. आतां. द्वापराची चेष्यः कोणत्या प्रकारची असतेः तें ऐक ९. हे कुरश्रेष्ठा, हापर दोनः सहस्र वर्षे असून त्याःची संध्या त्याच्या दुप्पट शंभर वर्षे झणजे चारशे वर्षे सांगितलेढी आहे १०. त्यांतही ज्ञानी बाह्मण सुद्धां द्रव्यपरायण,, रजोगुणाने आवृत, शठ, निर्दय व श्चुद्ठ निपजतात ११. त्यांत धर्म दोन अंशांनी स्थित होऊन अधर्म तीन पायांनी उभा. रहातो. कुतय॒गांतीळ धर्ममर्यादा हळ हळू शिथिल” होत; जातीळ १२. आहण्यभाव नाश पावतील. आस्तिक्य नष्ट होईल. द्वापराच्या शेवटीं कलि-. सांकर्य झालें असतां. बाह्मणादि वतोपवासादिकांचा त्याग करतील १३. त्याचप्रमाणें क्र कालळेयुगाचें प्रमाण संघ्याकालच्या दोनशें वर्षासह एकसहस्र: वष ( हा. एकसहस्र दोनर्शः वर्षे ) इतके मोंजलेठं आहे १४. त्या युगांत अधर्म चतुष्पाद व धर्म एकांशानें सुक्त. होईल. त्यावेळचे मानव कामनिष्ठ क तमाने आच्छादित झाठेले असे निपनतीछ १५. त्यावेळीं प्राय: कोणीही नर उपवास करणारा, साधु, सत्यक्कका, आस्तिक व बह्मवक्ता असणार नाहीं १६. सर्व जाझषण अहंकार पिज्ाचिकेनें पछाडलेळे, ज्यांची स्नेहबंधर्के अतिशय क्षीण झाठी आहेतः असेः व दतुल्य आचार करणारे होत्रील: आणि. शूद्र उत्तम शक्षण संपन्न निफजतील १७ ते. आश्रमांना दृषित करतील, वर्णाचा संकर करतील व शगन्य स्र्यांशी भभिरत होतील. सारांश, कलियुगांत सर्व असें वागतील १८. याप्रमाणें त्या दुर्बाच्या बारा सहस्र वर्षाचे एक देवयुग होतें. त्याचीच एकाहत्तर पर: हणजे मन्वः- तर हाय १९. राजन, जें जें कार्य ते तें आनित्यः या न्यायास अनुसरून वेदांतही स्थाव- शा अम्हान्त सृष्टीचे विनाशित्व सांगितलें आहे. त्यामुळें या युगाच्या नाशाविषयी उच तह नाहीं, असो; याप्रमाणें दिव्ययुग्र बारा' सहस्र वषार्चे होते, असें; ज्ञानी

६ मन्वादि ) जाणतात. अशा! सहस्रयुगांनीं जह्मदेवाःचा-दिवस संपतो, असें. म्हणतात. २७..

७] | मविष्यपर्व १ २ 'संहारबुद्धिसमाच २१ 'देवताना 'च संर्वेषां बाहामणा्सा महीपते । 'देत्यानां सानवार्ना जव यश्ष- 'गन्धर्वरक्षसास २२ देवषींणां चबह्मषीणां तथा राजपिणामांपे । किन्नराणामप्सस्सा अजेगानां 'तर्थेव च २३ 'फर्वतानां नदीनां च “पडूनां चेव भारत्त । तिर्थग्योनिगतानां पव सत्त्वानां मृग- “पाक्षणाखझ्‌ २४ 'महाभूतपातिदेव£ थंब्वभूलाने आअत्तकृत ॥ जगत्संहरणार्थाय कुरुते 'वैशसं महत २५ नूत्वा शर्यश्वक्षषी वाददानो भूत्वा वायु: संहरन्पांणिजातस ॥ भूत्वा वहिदह्यते सर्वळोकान्मेघो सूत्वा भूय 'एवाभ्यचर्षत २६ [ २६३] इति श्रीमहाभारत्र 'शेलेषु हारिवंदी भांविष्यपर्वाशरे पुष्करप्रावुर्भाचे प्रश्षोत्तरं नासाटमो घ्याव ॥ < ॥। वैशंपायन उवाच ॥ भ्रूत्वा नारायणो योगी सप्त मूतिर्विभावसु: । गभास्तांभे: प्रदी- 'झ्ाभेः संशोषयाति सागराच ? 'पीत्वार्णवांच्व सर्चान्स नर्दीकपांड्य सर्वहाः । पर्वताना वव 'सालिलं सह पीत्वा 'च साईमांभेः २ भित्वा सहस्रडाव्वेव महीं नीत्वा रसातछस ) रसातरू- जलं कृत्मं पिबतेरसखत्तसम ३ अप्सु सजन्क्षेदमन्यदरद्याते प्राणिनां घुवम । तत्सर्चमरावे- 'दाक्ष आदत्ते पुर्षात्तमः ४ वायुश्व बळवान्भूत्वा स विधूयाखिळं जगत्‌ । प्रणोदर्य सुराणा व वायुना कुरुते हरि: ॥ ततो देवगणानां च सर्वेषामेव देहिनास ५ ये चेन्डियगणा: सर्वे ये चान्ये 'च यतोळ्भवाः । पूर्य घाणं डारीरं च प्राथिवीमाभ्रिता छुणा: ६ -------- सम िरीर च शचिचीमाजिता साणाः ६ जिह्ारसव्य जेर रसश्व क्ेदश्व

'मह्याचा हा एवढा दिवस संपळा असतां तोच परमात्मा संहारवुद्धिमान्‌ रुंद होऊन सर्वे परण्यांच्या झरीराचा नाह करतो २१. राजन्‌, सर्व देव, जाह्मण, दैत्य, - मानंथ, यक्ष, गंधर्व, राक्षस, देवर्षी, जह्मष्री, त्याचप्रमाणें राजषी, किन्नर, अप्सरा, भुजंग, 'पर्वत, नदी, पज्ञू, तिर्यकू-योनीमध्यें पडळेळे प्राणी ) हरिणे, पक्षी, या सर्वाचे तो महाभू- 'तपाते देव, प्ंचभूलांचा कर्ता जगत्संहाराकरितां मोठे केदून करतो २२-२५, सूर्य होऊन 'नेजांचें अहण करणारा व वायु होऊन प्राणिवर्गाचा उपसंहार करणारा तो स्वतः आग्रे होऊन सर्व लोकांस जाळतो आणि मेघ होऊन पुनः वृष्टि करतो २६. इति आमहा ० एतरि० हॉरे» भविष्यपर्वाच्या पुष्करप्रादुर्भावापैकीं प्रश्नोततरनामक आठवा अध्याय समाप्त झळा. | ८॥|

वैशंपायन:---योथी नारायण ( स्वयं शुद्ध चिन्मात्रच राहून ) महतू, अहंकार व 'पॅंचतन्माच अशा सात मू्तीनी युक्त अग्नीसारवखा होऊन चेतन पीह्लीपित किरणरूप वृर्चीनी सागरांस सुकवून सोडतो १. नद्या व दुसरे कुपादि अलळाशय यांसह सर्व सागरांस [पिऊन आणि पर्वतांतीळ जळ आपल्या कि (णांनी नाहींसें करून ( ह्मणजे नदी, कूप सहश सर्व कामांस व पर्वततुल्य कामादिकांच्या सामथ्यास आत्म- वणा चिचपरिणामांनीं नाहींसे करून ) स्यूळ-मुह्मशराररूप पृथ्वीस फोडून ( सर्वथा- विलाप करून ) बव तिला रसातळास पोचवून ( कारण बह्मरूप करून ) त्यांतील सर्व स्वळ १ 'निष्पापत्वादे संकल्पात युणजात ) व उत्तम रस ( मानुषादे आनंदाहून आते उत्कृष्ट आनंद ) यांस सुकवून सोडतो. जलात ( कारण अम्ह्यमध्यें ) स्थित असलेल्या क्षेदाचें प्राण्यांस अवश्य असलेलें दुसरें कार्य निर्माण करून तो देतो व कमलनयन पुरु- घोत्तम त्यांच्या जीवनास अवड्य असलेलें सर्व घेतो. तो हॉरे बलवान्‌ वायु होऊन व सर्व णाला हालवून वायूच्या योगानें देवांचे प्राणोदय करतो. त्यानंतर सर्व देवगण व देही

यच पत इंडिययण आयाणि दुसरे झन्बादे विषय त्याच्यापासून उतपन्न होतात. गर्‌

बहरिंब्यासप्रणीतं श्रीहरिबशएराणं । [ अध्याय:

ला: | रूपं चदार्विणाकश्व ज्योतिरेवाश्रिता गणा ७ स्प्रॉोः प्राणज्य वेषछा'

धा: । परसेटिनं वरेण्यं च हृषीकेश ससाातिताः ८ तता. भमंगवता. तज रकसिंभिः पाखिर्टिः ! वायनाळष्यमाणांच्व रूपान्योन्यससांभ्रयातू & तषा संघर्षजो- जन: पाक; घातघा ज्वळव । अदहन्रिखिलॉोक संवर्तकोइनळ! १० सर. येतां प्तरून्यल्मीदरावलीस्तृणाति [नाने च दिव्यानि एराणि विविधानिच ९१ झषात्रमांथ्य तथापण्यान्दिग्यान्यावतनानि च | यानि वॉधयणीयानि तावि सर्वाणि सोरद- हत ३२ भस्मीमूतांस्ततः सरवॉ्लोकॉलोकडरुहीरेः । भूया निवापयामास जळवा कमंणा १३ सहसखटळ्ट्मदातेजा भूवा कृष्णो सहाघनः । दिव्यतायंन हावषा तपयात्ाल मोदेनीस १४ ततः क्षीरानिकाशेन स्वादुना परभांभसा । शिवेन पुण्येन मही निर्वाणसभ- सत्परम्‌ १५ तेन सा जलसंउला पयसः सर्वटो धरा । एकार्णवजलळीा भूत्दा सर्वसच्य वार्जिता १६ महाभूतान्यापे चतं प्रविान्यमिते/जसम । वष्टार्केपबनाकारशी सकस जनावे- बार्जिते ७ संशोषायेल्वा पीत्वा च दसत्येरः सनातनः । पोराणं ख्पसाल्याय किसप्यामि- वदादमाच १८ एकार्णवजळे ह्यासीयोगी योगखुपागतः । अंयुताना सहलाण गतान्यका-

शश सोशरता; रा! म्य पचन शात!

[

कलकल,

दर

जवे श्र 3

नांवाचा गण. प्राण-इंद्रिय व शरीर हे पर्थ्वींचा आश्रय करून असणारे गुण आहेत जिह्ला

रस व केद हे गुण जलाच्या आश्रयाने रहातात. रूप, चक्षरिंद्रेय व पाक हे ज्योतीचा आश्रय करणारे गण आहेत २-७. स्पश, प्राण व चेष्टा हे गुण वायूचे आश्रित आहेत

घण हे सर्व परिणाम सूत्रात्मा, अवशय उपासना करण्यास योग्य व इंद्रियांचा ईश अशा देवाचा उत्तमप्रकारे आश्रय करून रहातात ८. त्यानंतर अंतर्यामी भगवानानें सूत्रा- त्म्यामध्यें मिळविठेले जाणि सूक्ष्मवृ्तींनीं परिवेष्टित झालेले देव व इंद्रियगण वायु आक- ण झरुं डागळा असतां रूपादि विषय एकमेकांचा आश्रय केल्यामुळें एकरूप होतात ९

नंतर त्यांच्या संघधःमुळ उत्पन्न झालळेळा आमि शेंकडों मार्गानी दीप्त होतो. तो उग्प्रल- या लोकांस जाळतो १०. पर्वेतांसह वक्ष, गुल्म, ठता, वेळी, तण, दिव्य विमाने

नानापकारची पु॑॑ ९११, पुण्य आश्रम, दिव्य मंदिरे, आणि त्याचप्रमाणे प्राण्यांना आश्रय करण्यात उाचेत असलेडीां दुसरीं सव ( शरीरादि ) स्थाने त्यानं जाळलीं १२. त्यानंतर मस्मींभूत झालेल्या सव लोकांस लोकगुरु हरिजल्युक्त कमाने पुनः शांत करता झाला १३

ता सहत्न नेञज महातेजस्वा कृष्ण महाभेघ होऊन दिव्य जलरूपी हवीने पृथ्वीला तृप्त करता झाला १४. त्या दुधासारख्या मधुर, शुभ व पुण्य परम जलानें पथ्वी अतिशय झ्ञांत झाली १५. त्यामुळें ती पृथ्वी जळानें सर्वतः आच्छादित झाली एकसमुद्रजलमय . होऊन ती सव प्राणिश्वून्य झाली १६. याप्रमाणें ज्यांतीळ सूर्य वाय व आकाश नष्ट झालें आहे अश्या जनवा गंत सूश्म व शुद्ध वस्तूमध्ये स्थित असलेल्या त्या आमित बलाढ्य इश्वरामध्यें महाभूतें प्रविष्ठ होतांत १७. वर सांगितल्याप्रकारें सवीचा शोष करून ( विष- पामर्घ्य विभक्त असलेलं ज्ञान आपल्या स्वरूपांत लीन करून ) व त्याचें प्राशन करून ( निर्वशिष जह्मामध्ये त्याचा पूर्ण लय करून ) आणि वाढ़मनसातीत ( असे आपलें ___ प्राचीन सनातन रूप धरून तो आमित बुद्धिमान ३श॒ एकटाच रहातो - १८. याच. _ न्कायानें मागच्या प्रलयसमर्यीही सर्व त्रिमुवनं जलमय झाठें असतां योमास प्राप्त झाठेळा यामा त्या एकाणेवांतच राहिल होता. तेथें त्याचीं अनेक सहस वर्षे मेली. त्या अवस्थेंत

'3७ ] भविष्यपर्वे । २५१ 'णेवःभासि ॥ न ्वेनं कशविदव्यक्ते व्यक्त बादतुमहात १९ जनमेजय उवाच ॥ एकार्णव- बाव: काय यव्वेतव पारोकाततः: क एष घुरुषा नास कियागः कश यागवाचू २०0 वेशपायन उवाच ॥ एतावतमशो काळमेका्णवांदाचे श्राति । कारष्यतीाम भगद्यांनाते कफाश्वक्ञ बुध्यत २ ९ नेकबसमातानच मवधा न ज्ञाता नेव पाश्वेग: । तताइवक्षायत काश्दव- च्च त दुवरतमशः २२ भभ क्षात पवनमथगळादायन्पजापातं भवन पाशसरव्वरय | ॥पळा- | सहं थुतिनिळ्यं महाडनिं महोदधोः शयनसरोचयत्पकः २ ३8 [ २८६ ] इति श्रीमहाभा- रत खळधु हारवक्ष भावष्यपर्याणे एुष्कर घादमा[दनदसा ध्यायई १ «९ ॥

बेशपायन उवाच ।!। एव्सकाणवीभहे शत लाक महा णात: | प्रच्छाथ गाळळं सन हारना- रायण: प्रथः १ महतो रजसा मध्ये सहाणेवसनंस्य वे | ]विरजडळा म््हाबादरक्षर बढ्ाय स्वडुः > आत्मरूपप्रकाशेनतपसासंवृतः पसु: । बिकमाल्थायकाळंतपव सुष्यापततो$व्यय: डरषा यज्ञ इत्यव यत्पर॑ परिकांतिंतमा ॥ यद्यान्यत्एरुषाख्यं स्यात्सवे तर्ट्षोरसमः ४ ये मह तीत शोभना डी किल ेत0006090000000,0000,0,00,0,0000000,0,00080000.08 असलेल्या त्या अव्यक्ताला कोणीही व्यक्त ( स्पष्टपर्णं ) जाणं शकत नाहीं १९ जनमजय:-- यमा, आपण सांगितलेला हा एकाणवाचा अवाधि कच्चा प्रकारचा आहे 0? ( देनंदिनप्रलय!प्रमार्णे या आत्यंतिक घलयाचाही कांडी अवाधे आह का नाहां ? असल्यास केवल्य अपोआप सिद्ध हाइल, मग साधनानुष्ठानाची कांहीं अवश्यकता नाहीं असा याचा भावार्थ ) त्याचग्रमाणें हा पुरुष कोण ? योग कश्ञाला हणतात. वब योग- वान्‌ ( योगी ) कोणं २०. वेशंपायन:--- हा भगवान इत्तके दिवसच ककिंवा इतक्या डिवसाना एकाणव करीळ असा नियम कोणी जाणीत नाहीं ( यास्तव सत्वर केवल्य मळण्याकारता साधनानुष्ठान अवश्य करावँ. शिवाय प्रलयासध्यें वीजभाव नष्ट होल जाहा. त्यामुळ उत्पत्तितमयी पुनः अनर्थात पडावें लागतें. यास्तव बीजभावाच्या विनाज्ा- कारताहा साधनानुष्ठानाची अवश्यकता आहे. ) त्यावेळीं असणारा एक प्रुष अ कारजून्य असल्यामुळ प्रमाला नव्हे, द्रष्टा नव्हे, ज्ञाता नव्हे, व तटस्थही नव्हे. त्या अवस्थेंत त्या उत्तम दुवावाचून अन्य कोणी कळत नाहीं. ( दुसऱ्या कोणाचा भास होत नाहीं )९२१,२२. आकाश पथ्या ब वायु सास प्रकाशित करणारा प्रजापाह्ी भवनर्षात सुश्वर, पितामह, वरान्तवेब व महा मननज्षीलळ माने असा लो प्रभ प्रलरानंतर झहा सागरात आपल जयनस्थान करिता झाला. ( सागरांतील शय्या त्याला आवडली शुद्ध आत्माच उपाधाच्या अभिभानामळे बद्ध होऊन ये गार्‍चा अधिकारी होतो ) २३. हाते श्रामहा० [स० हार मावे० पुष्करप्रादुर्भावाविषयीं नववा अध्याय समाप्त झाला. ॥ '९ ॥

तशपायन;--- याप्रमार्ण सव सदि एकसागरमय झाली असलां तेजस्वी हॉरे, नारायण प्रभु सर्व जलठाला आच्छादित करून शयन करतो १. हझणज महासागरासारख्या मोड्या रजामध्यें, ज्याला अक्ष अक्ष झणतात तो रज:शून्य महाबाड शयन करता. ( आपल्या स्वाभाविक झांल अवस्थेंत रहातो १) ५. असो साना ज्याला परबह्म हणून समजतात तो परमात्मा चेतन्याभास रूप मनोरथात्मक तपाने आपल्या स्वरूपास आच्छादित करून घेऊन आगे भत _ वर्तमान भावष्यतू अशा तीन कालांचा अधिष्ठाता होऊन शयन करतो ( आपल्य स्वरूपाला गवैसरतो ) ३. पुरुष, यज्ञ, अज्लांच' दुसऱ्याही' परुषाच्या संज्ञा -ज्या त्याठा दिलेल्या

, |

कळ

मडपिंव्यासदर्णीतं भ्रीहारिवेशपुराणे । [ अष्धाय£ च यत्षपरा विप्रा झातिजा डात सोजिताः । आत्मब्हात्णुरा भूता यकज्ञभ्य* श्रू्यतां तदा ५ ञजस्ाणं परस बक्ताददातार. च सामगस्‌ 4 हातारमथ वाघ्वबु बाहुभ्यामसजत्मछः ६ बवण तात्मणन्याच तप्रस्लारं च सवराः 1 तान्सत्रा वरुण सदूवा प्रातठातारसमव च ७ प पस्रस्प्रनिडर्तारंपोतारे येव भारत । अध्यायकसथोरूभ्यां नेष्टार चव भारत ८ पाणे- भ्या उथ चाझीधं सुतहण्यं च यातृयस । प्रावाणमथ बाहुभ्यांउनेतारं च याज्ञिकम ९ प: वष भगवान्यांददीतानू जनत्पाता । प्रवक्कल्सवयक्षानाया त्वजा उर जदत्तमानू १० तंदष घे भदसयः पुरुषो यक्ञसंमितः : घेदाश्य तन्मयाः सवे सागांधानंबडाक्याः ११ स्वापित्यो- कार्णयवे चेव यदाश्वयलभूत्पुरा । श्रूयते तयथावून मार्कण्डेयो यदन्वखूत १२ जीर्णो भगवतस्तस्य कुक्षावेव सहाखानेः । बहुवर्षसहरायुस्तस्येव वरतेजसा १३ इति तार्थ- प्रसंगेन पएधिवीलीथंगोचरः । आश्रसानापे पुण्यांच्च तोथान्यायतनाने च १४ देजयाज्रा- दाण वित्राजि पुराणे विविधाने च जपहोमरतः क्षान्तस्तपो घोरं समाश्रितः १५ मार्क- डयस्तनस्तस्श शनेवछाशरिनः सृतः । निष्कामतं नचात्मानं जानीते देवसायया १६ निष्का- न्तस्तस्थ वडनादेकार्गवमथो गतः । सर्वतस्तससाच्छत्ने मार्कण्डेयोनिरीक्ष्यते १७ तस्यो-

रि त) ग्रह” सो

त त्या सर्व हा पुळुषोचमच होय. ( डेतन्याचे ठायीं आरोपित असलेले यांतील कांहीं- एक चतन्यभिन्न नाहीं ) ४. कत्विज या नांवाचे जे यज्ञपरायण असलेले ब्राह्मण तेही पूर्वी या आत्मदेहापासून यज्ञानृष्ठानाकरितां ( केवळ विषयभोगाकरितां नव्हे, ) कसे उत्पन्न झाले ते एका ५. तो अभ॒ श्रेष्ठ बह्मा ब सामवेदी उद्गाता आणि होता व अध्वर्य यांस मुखापासून उत्पन करता झाला. त्याचप्रमाणें बाहूपासून बराह्मणाच्छंसी, प्रस्तोता मत्रावरुण व प्रतेप्रस्थाता यांस उत्पन्न करून, उद्रापासून प्रातिहर्ता च पाता; मांड्यापा- सून अध्यापक अच्छावाकव नेष्टा आणि दोन्ही हातांपासून आद्रीध्र, सुञह्मण्य, ग्रावस्तोता बे उन्भंता यांस क्रमानं त्यान उत्पन्न केलं ६-९. याप्रमाणें हा भगवान जगत्पाते सर्व यज्ञांच्या उत्तम सोळा प्रवक्त्या कत्विजांस उत्पक्न करता झाला १०. यास्तव हा यज्ञसं- मत पुरुष वड्‌मय आहे. अस, उपनिष्षरें व सवे क्रिया यांसह सर्व वेद तन्मय आहेत ११९ ता प्रभु एकाणवामध्ये छूयन करूं लाभला असतां पूर्वी जे आश्चर्य झाळें व मा्कैडेयानें ज्याचा अनुभव घेतला त्याच असं इत्थंभूत वत्त ऐकं येते १२. तो महामाने त्या भगवा- नाच्या कुक्षींतच जज झाळा. ( सर्व उपाधींचा त्याम करून ढीन झाला. ) त्या भग- वानाच्या श्रेष्ठ तेजानें त्याचें आयुष्य अनेक सहश्त वर्षे होते १३. त्यामळे पृरथ्वांतील सवे तीथास विषय करणारा ( त्याचें दहन घेणारा ) तो तार्थयात्राप्रसंगाने पण्य आश्रम ताथ, मोंदेर १५ नाचत राष्ट्र व बानामकारची पुरे पहाता झाला. तो जप व होप यामध्य रत व क्षमावान हाऊन घोर तपा'चा आश्रय करून राहहला १५. पष्कळ दिवप्त भमानाच्या कुक्षांत राहून माळडेय हळुच त्याच्या तोंडांतन बाहेर पडला ( ह्मणजे व्युत्यान सदल्यावाचूनच तो, झोपेतून उठल्याप्रमाणे, समाधीतन उठला ) पण आपण आता बाहर पडत आहो ₹ त्याठा देवमायेमळ कळले नाह्य १६. त्याच्या मखांतन बाहर मानक मिड शामक नितकन प्रयत्न करूं लागला. पण त्याला आव-

चिक्य्य तत्तवामध्ये पव वेळ त झालेला चिन्मात्रात्मा दिसला (ह.तो. |

झा असतां तत्त्व तमानें आच्छादित झाल्यामुळें.

कलती भविष्यपर्व । -1:) तपन भयं तरि संशाथश्वात्मजीविते । देवदर्दानसंहृो विस्मय वॉगसत्परस्‌ १८ सावेन्त- यात मध्यस्था माकडयाडतिशेकितः। किँसिदधवेदियं चिन्ता माहः स्वप्तोडनुभूयते १९ व्यक्तसन्यतसा भावा ह्येतेषां भविता मस । न हीदशमसंकिष्मयक्त सत्यमहीति २० नट व- न्हाकफ्वन च्छन्नपर्वतशूतळ: । कतमः स्यादर्य लोक डावे विन्ताव्यवास्थत: २१ अपशय- ऱ्वा[प छुरुष दायान पवतापमस्‌ । तोयाढ्यमिवजीमतंमध्येमय' महाणवे २२ तपन्तमिज तजाभिभास्वन्तामेव वच्चसा । जाग्रस्तमिवयांभीयांच्छवसन्तमिवपत्यागस्‌ २३ स देवं प्रछ- सायाते का मवानात विस्मयातू । तर्थेव च शनेभूंयो मानि: कुश्षि प्रवेशितः २४ सप्रविष्ठ; डन; क्षुक्षा माकण्डयः छनित्वित; । तथथेव वरते जूयोएविजानन्स्वप्षदर्दावस २५ स तर्येव यथापूच दाथवामठते डुनः । पुण्यतीथाने पूनानि मिरीक्षाद्विब भवळले ९६ झतागिर्यजमा- नाआव समाक्तवरदाक्षेणेः । फ्यते देवकुक्षिस्थान्यक्षियाञछवशो हविजाच २७ सद्चमाभिताः सव वण बाह्मणपूवका: । चत्वार्श्वाश्रमासम्यगझथोदिदपदानुगा: रट वर्षांणां दातसाहस््या साकण्ड्या महाखानः । विचरच पृथिवीं कृत्या न च कुक्ष्यनसेक्ञत २९ ततः कडदाविदथ- व ढनवक्काद ने; स्त: । सुत न्यप्रोधशाख:्यां बाळमेक निरीक्षेते ३० यथा येकार्णवजळे

४१४५५४४७00 ७०00000०५७ 0000000004 “29..2.24-“- *॥४४४५0०0१0॥॥५४॥॥॥॥॥१00000११/ कम क ५१071100०4 ५५५७७७तााल%6१ बाध ७० 0 कना पतत ७७९ /प जातक .9600000 90१...“

त्याचें विक्षेपरूप ऐश्वर्यच पाहता झाला”१७. त्याकारणाने त्याठा' मोठें भय वाटलं. व आपल्या जीविताविषयीं संशय आला. आणि शुद्ध साक्षात्कारामळे आतिशय संतष्ट झाळला ता माठ्या आश्वयांत पडला १८. नंतर आतिशय साशंक झालेला तो मानि माकडय [नणेयाभावी मोठया बुचकळ्यांत पड्डून असा विचार करूं लागला.-- हें काय बर॑ आहे ? ज्याचा मी आतां अनभव घत आहे ता मनोरथ ( मनोराज्य ) आहे का गारुंडामा्ण अम आहे काँ स्वम आहे £ १९. खचित यांतील कोणता तरी एक विकार माझ्या मनाठा झाला आहे. पण असंग व आवदयादि छुशून्य असे पारमार्थेक तत्त्व मनोरथादे रूप होणे शक्‍य नाहीं २०. ज्यांतील चंद्र, सर्थ व वाय नष्ट होऊन पर्वतां- सह भूतळ आच्छादित झालं आहे असा हा कोणता लोक आहे ) अश; चिंतेमध्यें तो निमझ झाला २१. त्या माकेडयमुनीनं महासागरांत मग्न झालेल्या जलसंपक्न मेघाप्रमाणे त्या नजठल्या पवततुल्य पुरुबासही पाहिलं २२. आपल्या तेजांनीं संतप्त करीत असल्या- प्रमा, दोष्दीनँ प्रकाशित करीत असल्याप्रमाणे मांभीयामळें जागतः असल्याप्रमाणं व श्वास सोडीत असलेल्या मुजंगाप्रमाणे त्यानें त्याळा पाहले २४, व विस्मयान ' तझी! कण? अर्स हणून देवास वेचारावयास तोल्याच्या पाशी आठा. तो. मानि पनरापे हळचा तयाच्या कुशात शिरला २४; पण मगवानाच्या कुशीत शिरळेळा ता. आते. निश्चित माकड्य हे स्वमदशेन जाह, अर्स न जाणतां पुनः तसाच मटकं लागला २ ५. तो पर्वी- प्रमाणच पुृथ्वामर फिरत सुटला. भूतळीं व अंतरिक्षांतत्याने पवित्र पण्यतीशे पाहिलीं २६. उत्तम दाक्षणा दुऊन संपाविलल्या यज्ञांनीं परमेश्वराचे प॒ञजन करणाऱ्या देवाच्या कोश्चिस्थ याशय शेकडा आहणपंना पहाता झाला २७. सदवत्ताचे आत्रय करून राहिलेले जाझमणादे सवे वर्णांचे लोक शास्त्रांत सांगितल्याप्रमाणे उत्तमप्रकारे कतन करणारे चार अम त्याच्या दृष्टा पडळ २८. याप्रमाणें तो मार्कंडेय महामाने अनेक: सहस्रवर्ष नारायणाच्या उद्रवर्ति सर्व पृथ्वीमर फिरत राहिला: फण त्याला त्याच्या कक्षीचा अंत छागढा नाह. २९. त्यानंतर पुन: एकदां तोः त्याच्या मुखांनून बाहेर षडळा. तों त्याळा

महषिंत्यासप्रणीतं श्रीइरिवंशपुराणं | [ अध्याय उलान्मरे । ।षणे लोके सर्वभूतविवर्जिंते ३१ स बरूयो विस्मयाविष्ठः कोलू. ग्वतः । बाळमादिल्मसंकारा न शाक्कोत्यपसांपतुड 5२ सोःचिन्तयदथकान्ते स्थित्वा!

ए3४फमिद नाते शंकिती देवसायया २ अगाधे साळळे स्तब्धे माक- एडयः छुवन्रात न शान्ति लभते तत्र भ्रमात्संत्रस्तावेळुवः ३४ तथेब भगवान्हसा गता योंगेन बाळतास्‌ | बभाषें सेघतल्येन स्वरेण पुरुषोलसः ५५ श्रीभगवबानुवाच ॥ सा भंवंत्स न भतव्यामिडेवायाहि चान्तिकस्‌ । माकण्डेयमुने धीर बालस्तवं श्रमपीडितः ३६ भाकंडेव उच्च ॥ को मां नाझ कीतयते तपः पारिभवन्सस॑ । बददुवर्षसहखायुद्र्षयंश्वेव ने वयः ३७ न हलु ससुदापारा देवेष्वापे समाहितः: | मां बह्मापं स दिश्वेशो दार्वायुरिते भाषते ३८ कस्तपोघोरादरस म[नद्य त्यक्तजी वित: । सार्केडेथेति सां प्रोच्य पृत्युमाशक्षितानिच्छाते ३९. पेदपायन उवाच ॥ एवमा[भाषते ळकोथान्साकण्डयो महासानिः । अयिनं भगवान भरूयो बभाषे तल्परावणफ्‌ ४० श्रीभमवानुताच ॥ अहं ते जनको वत्स हृपीकेशः पिता एरुः । आयु: प्रदाता पेःरजः किनथ नाोपसपसे ४१ सां पुत्कासः प्रथनं पिता बघेहांम्रिरा मानि: 1 पममाराधयासास तपस्तानमुराश्रेतः ४२ ततस्त्वां घोरशिरस दहनोपमतेजसस । दस्वान-

रान व्यापून सोडला आहे अश्या एका्णव जठांतील, सर्व भतरहित अव्यक्त व॒भयंकर ढाकांत जसा तत्ताच तो त्याहा ( त्या वटशाखेवर ) दिसला ३१. तेव्हां तो भनि पन नत्मययुक्त व कातुकपूणे झाला. सूयांतारख्या त्या तेजस्वी बाळापार्शी जाण्यास तो समथ झाला नाही. ३२. ह्षणून तां जळाजवळ एकांतांत बसन असा विचार करूं ठागळा. हे मा. पूवा पाहिलेले नाहीं असें वाटन मी देवमायेन॑ जंकित झालॉ आहे २३. याप्रमार्ण मनांत हृणणारा आणि अगाध व स्तब्ध जलांत बडणारा भमार्कडेय न अनमान आत तस्त व व्याकुळ झाला. त्याला तेथे शांति मिळेना ३४. तेव्हां आपल्या अवाटत घटना करणाऱ्या योगसामथ्यानें बालत्वास प्राप्त झालेला भगवान हंस उत्यासन नवाहारख्या गमार ध्वनीनं असे झणाला ३५. श्रीभगवान: -- वत्सा. मिऊं नका. य्थच मजपाशी ये. हे माकडेय मुने, हे धीरा, तं श्रमाने पीडठेला बालक आढस <६. माकण्डयः-- मार्झ आयुष्य अनेक सहस्र वर्षे आह. पण म इया तपाचा परामव करात व वयाची अवज्ञा करीत मळा नांवानें कोग हाक मारीत आहे ४७. अशा प्रकारचा माझ्या नांवाचा उच्चार देवामध्येंही माह्या कानीं पडला नाही. तो. विश्वाचा त्व बज्ञाहा मला दावांयु अस म्हणतो ३८. असें असतांना ज्यानें आपल्या जीवि- ताचा आशा साडडा आहे असा हा कोण बरें, तपाने ज्याचें मस्तक धोर झाळ आहे. अश मठा ' माकंडेया ? अशी हाक मारून मत्यठा भेटण्याची इच्छा करात आह? ३९ चरापायन--- राजन, माकेडेंय महामुनि क्रोधाने अर्थे बोलं ळागळा असतां इतक्यांत _ कैपिपरायग झाडल्या त्याला मगवान्‌ पुन: असं झणाला ४० श्रांभगवान्‌ः--- अरे बाळा मा ठुझा जनक, हरजी केश, पिता, गुरु, फार जुना व आयष्य दूंणारा आहे. असं अस- ताना मजजवळ कां येत नाहींस ! ४१. प्रवी पत्राची इच्छा करणारा तुझा पिता अंगिरा- झाने ताबतपाचा आश्रय करून प्रथम माझी आराधना करता झाला ४२. तेव्हां मला 'अविप्रिय असलेल्या त्या महषीला मी धोर मस्तक॒यक्त अश्नीसारखा तेजस्वी व अमित

क हिर

१०] _ _ भ्रविष्यपर्व । २९ हमात्मेटं महाषिंमामितायुषस्‌ ४३ तत्र नोत्सहते चान्यो यो न भतो ममात्मकः दृइमेका- णवगत कोडन्त वागधामणस ४४ वेशेपायन उदाच ॥ ततः प्रसक्षवदनो | वेस्मयोत्फुळळो- चन; सभ मद्धाजाळडटा माकण्डयो महातपाः ४५ ना'मंगोबे ततः थुत्वा दोर्घारछॉ- केपाजतः । अथाकरान्नसस्कार प्रणतः शिरसाप्रश र्‌ ४६ साकडय उवाच ॥। इच्छह तस्वतो सायाममा क्ञाठु तवानध । यदेकाणवसव्यस्थः शेबे त्वं बाळरूपवाच १७ | केसंक्ष: क्य भ- गवलाक वज्ञायसडनच । तकये त्वां महाभ्रतं न भतामिह तिप्ठाते ७८ आ्रीभशद जुवाच ॥ अहे नारायणा नह्मा संभव: सवदोहेनास्‌ । सर्वभतोळवकरः सर्वभूतविनाशनः. : ९ अइमे'

म्पद राक फतूनासाप वत्सरः । अहं युगे युगाख्यच्व वगस्यावर्व परव च «० अह सवण सत्वान दवतान्याखलाने च । खुजगानानहं दोषस्ताल्य ह सवपाक्षणाप ५१ अहं साह- सखशाषाययःपादरानंसवतः । आढदेत्या यक्षवुरुषा दूवा यज्ञतनरयोसमख£ । अहमा[सहव्यवाही यादसा पातरव्यय; ५२ यत्याथिब्यां हिजेन्दाणां तपसा भावितामनास । बहुजस्मारिरु- दात्मा नाह्मणा यातरुच्यते ५६ ज्ञानवान्‌ रष्टविश्वात्मा योडीना यं गाळेसमः: । कुतान्यः सद्भूताना वश्वषा कालसाज्ञतः ५४ अहंकर्म क्रिया जीव: सर्वेषां क्नकर्शनः । नि ष्कय: सर्वभूतेषु स्वात्मजोातेः सनातनः ५० प्रधान डुडषा देवाइहुमायस्त्वक्षवाषव्वययः: । अहे

ककत 00७९७७७ ००००००५. १११५-0७-0० डड आ्कालाान बड अकिणलााममान

४५७४७.

आयुष्यमान्‌ अशा तुजसारख्या पृत्राचें समर्पण केळं 2३. यास्तव जो मद्य झालेला नाहीं असा दुसरा काणाहा एकसागरांत असळेल्या व खेळणाऱ्या मज योगवर्गवानाळा प ण्यास कराणा समर्थ होत नाही. ४४. वेशंपायनः-त्यानंतर ज्याचें मख प्रस्न आहेव उ याचे नत्र वस्मयान प्रफाहेत झाले आहेत असा महा तपस्वी, दाघियिव ळॉकपाजत माकडय मस्तका- चर अ्जाठपुट जोडून व नांव आणि गोत ऐकन त्या प्रभस नभ्न होऊन मस्तकानं प्रणाम करता झाला ४५,४६. माकंडेय हणतो:-ऱ्वे निष्पाप,मी ही तज्भी माया तत्त्वतः जाणण्याची ₹च्छा करता. कारण तू एकसागरामध्यें असलेला बालरूपाने शयन करीत आहेस ४७ तुझ नांव काय ! हे निष्पाप भगवन, तं लोकांमध्ये कसा जाणला जातास ? प्री तळा महद्धत समजत आहे. पण यथ कोणतंही भूत स्थित नाही. ४८ भभगवान: -- मी नारायण बह्मा आहे. मी सवं भतांचा संभव ( कारण ) आहें. मी सर्व भूतांचा - उद्भव करणारा वे सवे भूतांचा नाश करणारा आहें ४९. मीच ब्राच्या पदावर शक्र होऊन बसता. वसंतादे कतृंचाही वत्सर मीच. मी य॒गांतील युमाख्य ब सुगाचा आवते ( फेरा ) आहे ५०, माच सवे प्राणी व सर्व देव आहें. भजंगांतील मी शेप आहें पक्ष्यांतील गरुड आहे ५१९. सहस्रज्षापादे पादांनीं मीच अभिवेषित आहें आदित्य, यज्ञपुर्ष, यज- सय इव, मख, धुतादे हव्यांना वाहणारा आग्रे व जळजंतंचा अ सस स्वामी मीऱच आहे ५९. स्वघमानुष्टानानं शुद्ध चित्त झालेल्या या पथ्वीस्थ ध्रिजेत्रष्ठामध्यं जी अनेक जन्मात आपल्या चित्ताळा निरुद्ध करण्याचा प्रयत्न करीत असता त्याठा त्रशज्ञ व सन्यात्ता अस म्हणतात. पण शाखांत ज्या रूपानें त्याला अम्हवित हणतात तें मायार- हेत आम्ह मी आहे. ५३. मी ज्ञानवान, ज्यानें विश्वाचे स्वरूप पाहिलें आहे असा, योग्यांतील उत्तम योगबेत्ता व विश्वांतीळ सर्व भूताचा कालसंजक अंत करणारा महे ५४. मा कम, क्रिया, जीव, सर्वांस ध्य दाखवणारा, निष्किय, व सर्वभतांमध्यें सनातन स्वात्मज्याते ५५, प्रधान, परष, आय अक्षय व अव्यय देव आहें. सव आश्र-

"५ "ण

३५ महधिंब्यासप्रणीतं श्रीहारिवंशपुरार्ण । [ अध्याय धर्सस्तपश्वाह॑ सर्वाश्रमनिव(सिनास्‌ ५६ अहे हयशिरो देवः क्षीरोदी यो लहारणवे । कर्त सत्यं च परममहमेकः प्रजापातेः ५७ अहं सांख्यमहं योगमहं तत्परमं पदऊ । अहमिन्यो भवश्वाहमहं विद्याधिपः स्मृतंः ५८ अहं ज्योतिरहं वायुरहं भूमिरहं नभ>। अहसापः ससुवाश्व नक्षवाणि दिशो दश । अहे वर्षमहं सोसः पर्जन्यो$हसहं रावे: ५५ झीरोदः सागरश्वाहं ससुदी वडवासुखः । वाहेः संवर्लको भुत्वा पिंबंस्वोयमहे रावेः ६० अहं पुराणं परमं तथेवेह परायणस्‌ । अहं भूतस्य भव्यस्य वर्तमानस्य संभव: ६१ यत्किचित्पश्‍यसे येव यच्छूणोपे च किंचन । यचानुभव्षे खोके तत्सर्थे सासकं स्मृतम्‌ ६२ विश्वे स्ट मया! पूर्व सरजेयं चाय पश्य माम्‌ । युने थुगे च सरक्ष्यांसि सार्कण्डेयापरसिलं जगत ६४ तहे- तदाखिलं सर्वे मार्कण्डेयावधारय । शुश्रूपुमस धर्मेप्सुः कुक्षी चर सुखी भव ६४ मम बह्मा शरारस्थो देवात्व काबोभिः सह । व्यक्तमव्यक्तमोर्ग सामवगच्छापराभितस ६५ अड- मेवाक्षरो मंत्ररूयक्षरश्वेव सर्वशः । विपद्खेव परसाश्रिकर्गार्थतिद्दांनः ६६ झियोपायन उवाच ॥ एवमेतत्पुराणेषु वेदान्ते च महासुनिः । वक्कं व्याहुतवानाशु माकर्डय महा- सनिस्‌ ६५ प्रवेशयामास ततो लठरं बिश्वरूपघकू । ततो भगधतः कुर्क्षि विष्टा पुानिमत्तमः। 'रराम छखमासाय शुश्रूषृहसमव्ययम्‌ ६८ तदक्षरं विविधमथाशिती वपुर्महार्णवे व्यपगत-

कद 00९0१०७ ली > (०९०१. प

मांत रहाणाऱ्या लोकांचा घर्म मी, तप मी, हयग्रीव देव मी, महासागरांतील क्षीरसागर मी, वाचिक वक मानसिक परम सत्य मी व मुख्य प्रजापाते मीच आहे ५६,५७. मी सांख्य, योग व ते परम पद आहे. मी पूज्य आहें. मीच शुंकर आहें. मीच विद्याधिप म्हटळा गेलों आहें ५८. मी ज्योति, मी वायु, मी भाभे, मी आकाश, मी जल, समद्र, नक्षत्रे, दहादिशा, मीच वर्ष, मी सोम, मी पर्जन्य व मीच सूर्य आहे ५९. क्षीरोद- सागर मी. समुद्र मी, कडवायिंयुक्त समुद्र मी. प्रलयसमर्यीचा आग्रे होऊन जल मशन करणारा सूर्य मी ६०. मी अतिशय पुराण ( जुना ) व परम परायण आहे. मीं भूत, वर्तमान व भविष्यत्रू कालच्या वस्तूंचा संभव आहे ६१. तूं यालोकी जे कांही पहातोस व ऐकतोस आणि ज्याचा अनुभव घेतोस तें सर्व मार्डेंच रूप आहे ६२. मी पूर्ग हें विश्व उत्पन्न केलें. व आज उत्पन्न कीत आहे. मला पहा. माकंडेया, मी प्रति- युगांत सर्व जग असेंच निर्माण करीत राहीन ६३. यास्तव बा माकडेया, या सर्वाचा तृ निश्चय कर, श्रवणाची अथवा झुश्रूषा करण्याची व माझ्या ऐश्वर्याच्या प्राप्तीची ड्च्छा करणारा तूं माझ्या कुक्षींत संचार कर क सुखी हो ६४. अम्हा व करपींसह सर्व द्व माझ्या शररारांत स्थित आहेत. पराजित न होणारा व सृट्टिरूपानें व्यक्त असणारा मी अव्यक्त घटनावान्‌ आहे, असें समज ६५. मीच अ हें अक्षर व सर्व प्रकारे व्यक्षर (ऑ) मंत्र आहे. त्रियदा : गायत्री मी आहें. धर्म, अर्थ व काम या तीन पुरुषार्थोरचे प्रयोजन निदुशन मीच आहें ६६. वैशंपायन:-- राजन्‌, याप्रमाणें महामाने व्यासांनी पुराणें व नदान्त यामध्ये परम तत्त्व बांधून ठेवे. असो; नंतर मार्कडेय महामुनीस मुखांत 8002 तत्व, जवळ आणलें ६७. व विश्वरूप धारण करणाऱ्या देवार्ने त्याला _ जठरात प्रविष्ट केळं, तेव्हां तो श्रेष्ठ मुनि भगवानाच्या कुशींत शिरला व अव्यय हंसाची छत्र करणारा ( निर्विकल्प समाधीनें आराधना करण्याची इच्छा करणारा ) तो सुखी होऊन रममाण झाळा ६८. अक्षर बह्मच असा तो हंससंज्ञक देव विविध शरीराचा आश्रय

क$ ३ _- भविष्यपर्व । ३?

चन्दरभास्कर । शनस्वरन्य्षराप हुससंक्षितो$सृजज्जगादस जात काळपर्यये ६९ [_ ३५५ ] हाते आसन्महाभारत [खलषु हारवशे भावष्यपवाणे दरामो$भ्याय: ॥ १० ॥

वशपायन उवाच ६ आपवः सावडर्भत्रा कारयामास वे तपः । छादयित्वात्मनो देह- सात्सना कुभसभवः १ ततो महास्माञनचणो सर्ति लोकस्य सर्जने । महता पंचभतानां ववश्वभूता घ्याचन्तयत २ तस्य चिन्तयतस्तत्र तपसा भवितात्मनः । निराकादो तोयसये सद्त्म जग्यतगह्वर ३ इषत्सक्षोभयासास सोणेवं सलिले स्थितः । साइनभ्तरासणा सक्ष्मस- याच्छडसशूत्तदा ४ तत्र शब्दगातसूत्वा मारुतकवसंभवः । स लब्ध्वान्तरमक्षोभ्यो व्यवर्धत समारम;, ५ !ववधता बलळवता लेन संक्षोभितो$णवः । अन्योन्यवेगाभिहता मम थुश्वोमंयो भृहस्‌ ६ महाणेवल्य कुब्धस्थ हास्मज्ञंभाते मथ्यति । कृष्णवर्त्मा समभवत्प्रसुर्वे स्वानराडचमान ७ तज सद्योषयासास पावक: साळेळं बहु । क्षयाजजलनिधेरशिछडम भवाज्ञः

2: ननद कटकट

7“ 00 0000000. ("ण ४ "णव 00 0 गणी नू > नट

करूनहा, चद्रु, सूय, त्यांचा कारणे मन व चक्षु आणि इतर सर्व कारण कार्यरूप प्रपंच याना राहेत असढळल्या महासागरांत ( चिन्मात्र-अवस्थेंत ) हळू हळ ( भूमिजय क्रमानें ) सचार करात आवेद्यालशवशातू समाधिसुखाचा विच्छेदे हाळा असतां जगास उत्पन्न करता झाला. नंतर महाभूतमय विविध भोतिक जग त्यानें उत्पन्न केढें ६९. इति श्रीमहा १५० हर० भावष्यप्वांचा दृहाबा अध्याय समाप्त झाला. | १०॥ | वरीपारन:-- तो हससंज्ञरक विभु आपव ( वसिष्ठसज्ञक ) बह्मषी होऊन व आपला कुभातून उत्पन्न झाळळा देह समष्ट्यभिमानानें आच्छादित करून ( ह. स्थळ देहतादात्म्य सोडून ) योगनामक तप करता झाला १. त्यानंतर तो अतिबरलाढ्य महात्मा विश्वात्मा ढाकाच्या ब पाच महाभूतांच्या उत्पत्तीविष्यी मनांत आणून विचार करूं लागला २. तेव्हां तपाच्या यायाने ज्याचा अहेकार वाढला आहे असा तो, त्या आकाशशून्य, जळमय, सुक्ष्म अशय जयाचा ळय झाला असतां पुष्कळ विचार करीत राहिला ३ नंतर जलांत ( झ. आधे हान चेदात्म्यांत ) स्थित असलेला तो सागरास ( परतत्त्वास ) डिंचित्‌ श्चुन्ध करता झाला (म पतन्य समा€--अहकारान मा इश्वर आहे. अशी भावना करूं लागला. ) नंतर ता इश्वर स्वतः ढुसर्‍्या ऊर्नीनं ( संकल्पाने ) सूक्ष्म ( इंद्रियांस ग्रहण कारेतां न यणार ) आकाझसंज्ञक छिद झाला ४. त्यानंतर तो संकल्पानेंच त्या आकाशांत शब्द- रूपान पास्स्पद्वान्‌ झाला. याप्रमाणे वयुद्रवोद्धव होऊन त्या वायवेगानेंच संयोग व विभाग यांस कारण होणारा तो शब्दात्पत्तीचें कारण झाला. सारांश आकाशरूपी छिद्र 'मळताच ता अक्षास्य इश्वरही वायु होऊन वृद्धि पावला ( म्ह. आकाशाच्या मागोमाग उत्पन्न झाढल्य वायु छब्द द गाते यांचें निमित्त झाला ) वाद, पावणाऱ्या त्या बलवान्‌ वायूनें समुद्रांत क्षोभ उत्पन्न केला. त्यामळे एकमेकांच्या वेगानं एकमेकांवर हापटणाऱ्या लाटा आतेशय व्याकुळ करूं लागल्या ( अध्यात्म दृष्ट्या अर्थः--- समद्र पहैणज चदास्या. त्याला अहंकार, आकाश व वायु यांनीं एकमेकांचा घात करून च्याकुळ करून सांडल. अहंकाराने त्याचें छुद्धत्व घालावेठे. व वायला स्पंद्यक्त _ कळ. वायून अहकार वृज्ञाच्या निश्वलतेचा घात केला. याप्रमाणें परस्परांवर रणाम करून अनेक संकल्पांचा उद्धव झाला व त्यांनीं विदात्म्यास व्याकळ कठे ) ६. क्षुन्ध झालेल्या महासागराचे जल याप्रमाणें वेगानें हळू लागलं असतां

-डर झहर्थिव्यासभणीतं श्रीहारिवेशपुराणं [ अव्याय£ सतं नभः ८ आत्सतेभोळवाः छुण्या आपोःसृतरसोपमाः । आकां छिडसंभूते वायुराका- झासंभवः २ आज्यसंघर्षणोळतं पावक चाज्यसंभवभ्‌ । हलबा प्रातियुती देवो महाभूताद- भाबेन: १० इथ भूतानि भगवॉँलोकसंप्स्यर्थतत्ववित । जह्मणो जन्ससहितं बहुरूपो विप्चिन्वाते ११ चदुर्यभादिसंख्यान्ते सहरयुशपर्यये । यत्पुथिव्या हिजदा्णा तपसा भावि- तात्सनास्‌ » २ बहजन्सांवेरुद्धात्सा बहाणा यातिरुत्तमः । ज्ञानवानू च्डावश्यात्मसा ययागना योगवित्तसः ३ तं योगवन्त विज्ञेयं संपणेश्वर्याविकमब । देवो बह्माणे विश्वे च नियोजयाते योगंवित्‌ १४ ततस्तन्सिन्महातोये हाविषो हारेरच्युवः । स्थपच करीडंश्व विविध मोदते चेष 'पा्वाकेः ३५ पद्म नाभ्युद्धवं चेक समुत्पादितवांस्तदा । सइखपत्र विरजो भारकराभं हिर- '"मयस्‌ १६ हुताशनज्वालितशिखोज्ज्वलत्यभं सुगन्यिने शरद्मळाकतेजससख । विराजत 'कमलमुदारवर्यसं महात्मनस्तनुर्ह'चारुदर्दानस्‌ १७ | ६३७९ | इति श्रामहाभारते खिलधु हरिवंश भाबिष्यपर्बणि एकादशो&व्याय: ॥ ११ ॥ |

प्रभ बेश्वानर ज्यालांवान आझे उत्पन्न झाला अध्यात्म दृष्ट्या-वित्तत्व संक- रूपाच्या योगानें व्याकुळ झालें असतां-असा भावार्थ ) ७. नंतर त्या अद्नीनें सर्व जळ सुकवून सोडले. जलानेधीचा क्षय हाळा असतां छिद्ररूप आकाश व्यक्त झालें ८. आत्म- तेजापासून उत्पन्न झाडेंठं जळ ( चवथें महाभूत ) अमृततुल्य मधुर होतें. याप्रमाणें ईश्व- राच्या आकाशसंकल्पापासून तोच स्वतः आकाश झाला. आकाशापासून वायचा संभव झांळा. ( वायूपासून आग्रे; अस्नीपासून जळ व ) जलाच्या परस्पर संघर्षांमुळें पृथ्वी उंद्भवळी. महाभूतांच्या कारणाची भावना करणारा तो देव त्या भूतांस पाहून प्रींतेयक्त झाला ९,१९०. याप्रमाणें भूतांना पाहून लोकांची उत्पाचे, प्रयोजन वतत्त्व यांस जाणणारा लो अनेकरूप भगवान्‌ बझदेवाच्या उत्पत्तीविषयीं विचार करतो ११. चतयुंगादे प्रमाणाने महहस्नयुगांचा फेरा संपला असतां पृथ्वींतील तषाच्या योगानें श्रेष्ठ झालेल्या जराम्हणश्रेष्ठां- मध्यें जो अनेक जन्मांतील योगाभ्याताने चित्तञजय करून उत्तम याते झालेला असतो तो योग्यांतील उत्तम योगवेतता, व ज्ञानवान्‌ व विश्वरूप परमात्म्याचा उपासक जम्हा होतो १२,१२३. याप्रमाण उपासनेसळें ज्याला सूत्रात्मभावाचा साक्षात्कार झाला आहे अक्रा' त्या सर्वास उयास्य झालेल्या, संपूर्ण ऐश्वर्य व सामर्थ्य यांनीं युक्त असलेल्या व योगवान सर्वोत्तम उपासकाला योगवेत्ता देव वेद्‌ व जगत्‌ यांचा सततभाव . विच्छिक्न होऊं नये म्हणून त्यांत नियुक्त करतो. ( सूत्राल्म्याची डयासना करण!रांतील ज्याच्याठायीं भाव- नेंच्या उत्कषांची परम अवधि, पराकाष्ठा झाली असेल तो उत्तर कल्पांत ब्रह्मा होतो. ) १४ ञहदेवाची सृष्टिकमीत योजना केल्यानंतर अच्युत हारे महाजळांत ( आपल्या स्वरूपांत ) _ निजून रहातो. व ज्याला हरीनं नियुक्त कठे आहे असता तेजस बह्मा प्राण्यांच्या कर्मवशांत विविध क्राडा करतो. १५. असा; अह्मदेवाच्या उत्पत्तिसमर्थी हरीने आपल्या नाभींतन एक कमळ उत्पन्न केळे. त्याला हजार पाकळ्या असून ते निर्मळ सूर्यतुल्य तेजस्वी व सुवर्णमय .. होते १६. त्याची प्रभा अ्नांच्या उज्ज्वल ज्वालांप्रमाणे होती. त्याठा सुंद्र वास येत होता __ झरत्कालच्या निमल सूयांप्रमाण त्याची काते होती. सारांश ज्याची दीति उत्कृष्ठ आहे,

असं तं कमल त्या महात्म्याच्या अंगावरील रोमाप्रमाणें ज्याचें दर्शन आहे असें विराजमान आरळे. १७. इते श्रीमहा. खि० हरि० भविष्य० अकरावा अध्याय समाप्त झाठा. ॥ ११॥

१२९ भघविष्यपर्य ॥. | ३३ वेशेपायन उवाच ॥ अथ योगावदा भ्रेष्टं सर्वभतमनासयस्‌ । सखरष्टारे सवेभतानां बह्माणं सर्वतोमुखत १ तास्सल हिरण्मये पद्धे बहुयोजनाबेस्तृते । सरवतेओोछणसये पार्थिवेलक्षणे- झते २ तज परद्ध एुराणज्ञाः एथित्रीरृहसुस्तसस्‌ । चारायणांगसंभूत प्रवदान्ति सहर्षयः श्‌ या तु पद्मासना देवी दाथिदी तां प्रचक्षते । ये अर्भाडकुरासारात्तान्दिव्यान्पर्वतान्बिदुः ४ हिमवन्तं च सरु च निळं तिषधसेत्र च । केलास सुखवन्तं च यथादिं सन्थमादनर ५ युण्यं तरिशिखरं चेव. कान्तं मन्द्रसव च । उद्यं च गिरिश्रेठं विन्ध्यमस्त च पर्वेतस्‌ ६ एने देवगणानां च सिद्धांनां च सहात्मनास्‌ । आश्रमाः एण्यशीळानां सर्वकासयतादयः एनेषामन्तरो देशो जंबुद्धीप इति स्सृतः । जंबु्ीपस्य संख्यानं पाईज्ञिया यत्र चक्रे ट भर्भा- दयत्खवते तोय देवासृतरसोपमम । ंदेव्यतीर्थदातापांग्यस्ता दिव्याः सरितः स्मृताः ९ यान्येतांने तु एद्मस्य केसराई " समंततः । असंख्ययता: पाथिव्यां तु दिश्वे ते धातुपर्वताः १० यानि पद्मस्य पत्राणि थूरीण्यथ्वे नराधिप । ते दुर्यगसाः शेंळचिता म्लेच्छदेशा विक- ल्पिताः ११ यान्यवः पद्मपत्राणि बासार्थ तांने भागदाः | देत्यानासुरळाणां च पाताळ तन्स- हात्मना्‌ ५३२ तेषामधागतं यत्तदुदकेत्यभिसज्ञितस्‌ 4 महापातककरसाणी सज्जन्ते यत्र मानवाः १३ पक्चमस्यान्ते कुडी यत्तदेकार्णवजळं महत्‌ । पोक्ता सते दिक्ष संघाताश्वत्वारो जलतागरा:; १४ क्बेनरायणस्याये महापुष्करसंभवः । प्रादुर्भावो$प्ययं तस्माश्याच्या क ततक बनत णम कय व लतिका तितक अत पिती की विवन हीक बशपायन:- नंतर आपव जगदात्मा त्या योगवेत्त्यांलील श्रेष्ठ सर्वभतांच्या मनोमय सदभूतांचा स्र्टा व सवेतोमुख अशा बहदेवाला त्या हिरण्मय, अनेक योजने विस्तीर्ण, सवे तजोगुणमय ब पार्थिब लक्षणांनी यक्त अक्वा कमलांत नियंक्त करतो १. २. अंतर्यानी नारायणाच्या अंगापासून उत्पन्न झालेलें व त्यामळेंच देहाच्या आंत असलेलं ते कमळ ( सव जपाच्या उत्पत्तीचे कारण असल्यामुळें ) उत्तम आहे अस पराणज्ञ महर्षी झण- तात 2. जा कमठासना पृथ्वी तिंळाच पा्थेदी असं ह्मणतात. तिचें जे आते हढ अंकर- त्यानाच दव्य पवत असं समजतात ४. हिमाळय, मेरु, निल, निषध, केळाप, मंजवान यघधमादनपव्षत, पुण्यवान त्रिज्ञिखर, रम्य मंद्र, पवेतश्रेंड उदयगिरि, विंघ्य, अस्तप्रकत € व दइुसत्हा सव उपभागसाधनयुक्त पर्वेत पुण्यशील देवसंघ व महात्मे सिल्ध यांचे आश्रम आहेत ५-७. यांच्या सघाल दे जंबद्दाप हणून सांगितलेळा आहे. कारण यज्ञिय देशाची इच्छा करजाऱ्या ब्राह्मणांनी जंबूद्दीपांचें संख्यान करून तेथे यज्ञ केळ ८. यज्ञगर्भोतन ज दवाच्या असृतासारख जल वुष्टिरूपानें पडतं त्याच्याच योगानें दिव्य तीर्थे हेच ज्यांचे राकडा कटाक्ष आहेत अक्या दिव्य नद्या झणून सांगितले आहे ९. असो: त्या कमलाचीं ख्रमतत* पसरलेली केसर हेच पृथ्वींतील असंख्य सर्च धातुयक्त पर्वत होत ० हे नरा- | तपा, त्या कमलाची अनेक ऊध्वसुख पत्रें ( पाकळ्या ) हेच दर्गम पर्वेतांनी भरलले स्ठूच्छरश आहेत (१. त्याची जीं खालचीं पत्रे तींच महात्म्या देत्यांच्या व सर्पाच्या निवासाकारता भागशः काल्पलळ पाताळ आहे १२. त्या पाताळेभेह पत्रांच्या खाळीं असठढढा उदक नांवाचा जो कमलाधोभाग त्यांत महापातक करणारे मानव बडलात १३ कॅसठाच्या अगद| खाला असलेले ज॑ पृथ्वीचे आधारभूत जल तेंच मोठे एकार्णव ( एक समुद्रमय ) जल होय. त्या जलसंघातालाच चार दिज्षांतीळ चार सागर असें झय्लं जगह १४. नारायण कषीचा हा महा पुष्कर ( कमळ ) संभव आहे. यास्तव' हा त्याचा प |

०

३ महधिव्यासप्रणीतं श्रौहरिवंदापराणं । [ अध्याष£

अगे फु, ("८

ष्करसभदः १५ एतस्मात्कारणातज्जञेः पुरागेः परसाषोभे: | याजञेयेवद्रष्टाथेयज्ञे पद्- चता कृता १६ एव भगतता पद्धे विश्वस्थ परस्थावार्थेः । पदतानां नदानांचदेवतानांच- गासत; २१७ वेजुस्तथेवा४विमप्रभावः परभाकरो वे भगवान्महात्म! । स्वयं स्वयंभ: शय- नउर्जत्तदा-जगम्त्रयं पद्मानर्धि महार्णवे १८ [ ३९० ] इति श्रांमहाभारते खिळेषु हार- वश भातवष्यपर्वाल दादशो१रध्याय: || ३२ डि,

वशपायन उवाच ४ चतुर्युगादेसंभतो सहस्नयागपर्यंये विश्लस्तसांसे संभूती मधुनासम महासुर: ९ तस्येच च सहायो$न्यो भूतो रजमि केटभ:] हौ रजस्तससाविष्टी संभतो काम- रू.पणा २ एकार्णवजलं सर्वे क्षोभयन्तो महासुरी । कृष्णरक्तांमरघरा श्वेतदोपोग्रदांप्रेणी ३ कराटुकुटादग्री केयूरवलबोल्न्वलो 1 महावि रुतताम्राक्षा षीनोरस्का महाभुजो ४ मह- स्छरःसहनना जंगसाविवपर्वती ३ नीलमेघा असकाशावादत्यप्रातमाननो ५ विदययदंभोद- तासारभ्या कराभ्यामतिभीषणी ।पादसंचारये गाथ्यासाल्क्षपन्तांववाणवस ६ कंपयन्ताविवहरिं शयाननारसूदनम्‌) तो तत्र विहरन्तो स्म पुष्करे विश्वतो संखम ७ पर्यतां दोपतवपुष याायना श्रहठसुत्तमख । नारायणसमाज्ञप्त सजन्तमाखला: प्रजा: । देवताने च 'विश्वानि

बुनसात्व सुतानूषानर ट ततस्तावच तुस्तअ -अक्षाणससुरीत्तमी । हप्तो युकुत्सका कुसद्धा राष- ७. “हाना

माढुभावहा पुष्करसंभव या नांवानें प्रासेद्ध आहे १५. याच कारणाने तत्त्वज्ञ, यज्ञपरा- यण, वदाचा अथे जाणणाऱ्या पुराण परमषींनी' यज्ञांत पद्मचिती १ इटांनीं पद्मकार चयन ) केडी आहे १६. याप्रमाणे भगवानान त्या कम्नलामध्ये विश्वाचा. पर्वतांचा नद्यांचा, व दुवतांचा परम अवाधि निर्मिळा आ १७. असो; अप्रतिम प्रभाववाज, भगं- उहात्मा, ॥वलु, स्वयम्‌ देव स्वत: छयन करून ( स्थूल देहास विसरून 3 त्यावेळीं तसा महासागरांत जगन्मय असंख्य कमलांचा सांठा उत्पन्न कारेता झाळ १८. इाते 'ऑंमिहा० खि.» हरि भाविष्यपर्वांचा बारावा अध्याय समाप्त झाला. 1 १२॥ वरापायन: -- सहस्रयुगांचा फरा संपला असतां व चतर्यगाला आरंभ झाला असतां तनागुणात मधनामक्र असुर मोठें विघ उत्पन्न झाला १. त्याचाच सहायक्र्ता दसरा एक कॅटभ्रनाबाचा एक राक्षस रजोगुणांत उत्पन्न झाला. मनांत येइळ तं रूप घेणारे ने रज ब तम यांनी झसरळेळे बे दोबे उत्पन झाडे २. त्य महा असरांनीं सत्त एकस्रयरमय जळ झुव्ब करून सोडलें. त्यांनी क्रमाने काळे व लाल वस्र धारण कळू होत. त्यांच्या पुढच्या दाढा शुभ्र व दौप्त होत्या ३8. किरीट व मकट यांच्या स्रायाने व उत्कृष्ठ झाडे हो ,. बाहुभूषर्णे ब कंकणे यांनी त्यांच बाहू उज्ज्वळ दिसत हात. त्यांचे नत्र मोठे, शविकाळ ज्र तांबडे होते. त्यांचा उरोभाग पष्ट च भजा लांब होत्या ४ त्यांचीं मस्तक ब शरीरें झोठी हाता. ते दोघ सक्षस ह्मणजे जणुं काय चालत बोलते पर्व- तेच हावे. नाठवण मेघ व अञे यांच्यासारखी त्यांची अंगकयते होता. सूयासारसीं त्यांची तोंडे होतीं ५. पँबेद्यययक्त मेघांप्रमाणें लालळट हातान .त॑ आतंभयंकर झाले होते. पायांचा सचार ब्र बग यांच्या योगाने ते सागराला जणं काय वर उडवीतंच होते ६.. निजणाऱ्या _ शेडुनाशक हताळा वे जणुंकांथ कंपायमानच करीत होते. असो. ते दोघे त्या पुष्करा- * मध्यें सर्वत: विहार करीत रा हळ ७, इतक्यांत ज्याचे शरीर दोघ्त आहे अज्ञा योग्यांतील _ आतश्न्ठ ब नारायणाने आज्ञा केल्यामुळें सर्व प्रजेला उत्पन्न करणाऱ्या अहदवालठा, सवं.

१५] भविष्यपर्व । ञ्ण सरक्तलोचनी ९ कर्सवपुष्करमध्यस्थः तितोष्णीषश्वतुर्मुख: । आवामगणय *मोहादासे त्व॑ विंगतज्वरः १० एह्यांवयोभहुयुद्ध॑ प्रयच्छ' कमलोळ्व ॥ आवाभ्यामतिवारा्या न शक्यं स्यातुमाहव ११ कस्त्व कश्काजवस्तुभ्ये केन वासीह चोदितः । कः खा कश्वचि गोमा केन नाख्राभिधीयते १२ अह्योवाच ॥ यः क इत्युच्यते लोके ह्याविज्ञात:ः सहसरठाः । तत्सं- भव यागवन्त कि मा नोभ्यवगच्छथः १६ मधुकेटभावचत्तुः ॥ नाव'योः परमं लोके किवचे- दास्तमहामते । आवा च्छांद्यता विश्व तमसा' रजसा. तथथ १४ रजस्तमोमयाधवाचां यतीनां इ*खठक्षण! । छळका धमशीलानां दुस्तरी सर्वदाहनास १५ आवाभ्यां मुह्मते ळक उध्छि- ताभ्या युग युभे। आवामथश्व कामश्व यज्ञा; सर्वफरग्रहा: १६ सुख यत्र सुदा यत्र यत्रश्ना साश्ववृत्तम: । एषा यत्काक्षित चेव तदूबुध्यस्व विचिन्तयन १७ नह्मोवाच ॥ यत्तदयोगवतां. अष्ठ यव्या पूवमयाचेतम्‌ । तल्समाधाय युणवान्सत्वे चास्म प्रानिष्टेत: १८ यपरं यागयुक्तानामक्षर सत्वमंव च । रजसस्तमसश्वेव यत्सष्टा जीवसंभवः १९ यतो तान जायन्ते सात्विकानीतराणि च । स एव युक्तः समर॑ वशी वां डामायष्या? २० वेशापायन उदाच ॥ लल: शयानं श्रीसन्तं बहुयोजनविस्तृतस्‌ । पद्चनाभ हृषाकेदा प्रलम्याः वाचताऊुभाः २१ जानांवस्त्वा विश्क्योनिमेक॑ पुरुषसत्तमम॒। तवे) पासनहेत्वथीमिदं नी

00 ४७ टू

दवाना, मानसपुत्रांना व क्षांना त्यांनीं पाहिले. “ व ते. मत्त युनद्धाचा. इच्छा, करणारे रागादढळ, क्रांधाने ज्याचें नेत्र लाळ झाले. आहेत. असे दोवे श्रेष्ठ राक्षस बह्मदेवाळा! हणाळ ८७. कमलामन्य असलेला, झुभन शिरोवे्न घास्ण करणारा व चतर्मख असा तं कोण ! आह्मांला मुळींच न मोजतां मोहाने तं. निर्भयपणे राहिला आहेस १.०. हे कम- छावा, य; आमच्याश| बाहुयुद्ध कर. पण आतिवांर अश्या आमच्यापटे तं रणांगणांत उभा रहाण्यास समर्थ नाहींस ११. तूं. कोण, तुळा कोणी उत्पन्न. केलें ? तुळा' या.स कायात कराणा एनयुक्त केळं आहे ! उत्पन्न करण्परा. कोण. १ यात्ा' रक्षणः करणारा: कोण ! तू काणत्या नावान हाक मारळा; जातोस ? १२. बहा: -- लोकांमध्ये ज्याला क ( बह्मा ); अस हणतात. व जा सहस्रावाधे उपयांनींही जाणला जात नाहीं त्या सर्वांच्या. उत्पादक त यागसपत्न मला तुझा जाणत नाहीं कां ) १३. मधकेटभ:--बा महामते, अल्या उभ- सतापक्षा या जगात भ्रष्ठ असं कांहीं, नाहीं. आह्यीं तम व रज या गणांच्या योगाने सर्व _ विश्व झांकून सोडतो १४. प्रयत्नशीलांनाः दःख देणारे असं आह्मी दोघे. रजस्तमोमय आहे. आह्या धमाल पुरुषांचा छल करणारे क सर्व देहधारी जीवांसः दस्तर आहा. १५.. पत्यक युगात ताक पावलेल्या आमच्याकडून लोक मोहित केळे जातात. आह्मांच. दोवे; अथ, काम, यज्ञ: क सवे फारग्रह ( ख्री-पुत्र-धनादे ) आहो ९६. जे सुख, विषथानन्द, संपात, कामजन्य तापत कया सर्वाकारितां प्राण्याचे जे इष्ट आहेत सर्व.आह्लीं आहों. असे तूं "वचार करून जाण १७. जह्मा:--- जं योंगवानांतीलःश्रेष्ठ क जं फर्वी अथावित. त. सर्व एकत्र जमदून गुणवान्‌ झालेला मी सत्त्वामध्ये प्रतिष्ठित झालो आहे १८. जे यागयक्त परुषांन अष्ट अक्षर वाटत असते क सत्त्व मी आहे. जीवांच्या उत्पत्तीचे निमित्त करज आणि तम यांचा सष्टा मा आहे. १९. यास्तव ज्याच्यापासून सात्विक व इतर भूतं उत्पन्न हातात. ताच वशा समरामध्यं तुमच्याशी भिडून तुमचा नाडा करील २८ वेशपायन: --- त्यानतर [नेजलेल्या व अनेक योजने विस्तृत असलेल्या त्या; श्र मान पद्मनाभ द्षषीकशासः

चि सहषिव्यासप्रणीतं श्रीहरिषशपुराणं । [ अल्याय$ वादझफरणस «२ असाषदर्शनं सत्यं यतस्त्वा विदुरीश्वरस्‌ । ततस्त्वासाभितो देव कांक्षावः पातढक्षतुख २३ तादच्छावो वरं दर्तं त्वया ह्याकाःमरिंद्स । अमोधं दर्दी देव नमस्तेस्त्व- जल जय २४ श्रामगदाजुवाच ॥ कानिच्छतो इतं जत वरानसुरसत्तमी । दत्तायुपी मया सकस्त्वहा जाावलासमच्छथ: २५ तस्मायदेष वां यनस्त्माप्त महाबली । वध्यो भवन्ती फि स्थाता तावल्थ्वाबवीद्धारेः ॥ उभावपिमडात्मानादर्मितो क्षतवर्मिती २ ६ सधकेटना कचल. यात्मकष काववन्यूतवांस्तस्सिन्देशे विभो वधम । इच्छावः पुतता याठु तेध चेव खराष्प २५ त्रामअगबानुवत्च ॥ बाढं सुतो से प्रवरो भविण्ये कल्पस्तनवे ) भ वेष्यथा न सदहे: सत्यसनद्रशाने वा. २८ वेशेपायन उवाच । वरं पदायाथ म्झ्हासुराभ्यां सनातनो व्वहसा पहायात; | रजस्तसो्यां भवभावनोपमी ससंथतावरुतले खुरारिहा २. ४१९] हात श्रासहाभारत खिलेघु. हारवहे भाविष्वपदाणि मधुकटभ बरप्रदानं नबासमचयोडशो- अप्याय: 1 १६॥. | वेशंपयत्त उवाच ॥: स्थिव्वा तरस्मित्त कमळ अह्मा बह्मवेदा वरः । ऊध्देबाहुमहाबाह स्तपां घोर समाशितः « स्वछान्चिव च तजेस्या भामिः स्वाभिन्तमोतद: । बभासे सर्वध-. मस्थ: सहसखांशारवांशुमात २ अथान्यद्रपसास्थाय राझनारायणोडव्यव: । हि कुव्वात्म-

गचका,

1,

स

णाम करून त. दोषे हणाले २१. “ तुं एक किन्वयोनिं व पुरुषोत्तम आहेस. हे अक्षी जाणता. तुझ्या उपासनेकरितां आमचा ह्य सर्व प्रयत्न आहे २. तुं इश्वर सफलदर्शीन ब सत्य आहेस, असं. ज्याअथी तुला ज्ञानी जाणतात त्याअर्थी हे. देवा, आह्मां दोवे सकत. तुला जाणण्याची इच्छा कीत आहो. २ राळुदमना, आह्लीं दोघ तं दिलेला हेर मळावण्याची इच्छा करीत आहो. दका, तल दूशेन अम्तोध आहे. हे अजित ठ्य नमस्कार असा. तुझा. जयजयकार असो » २९ श्राभगवान:- हे श्रे&्छ अशुरांनो कुझा कोणत्या वरांची इच्छा करीत आहां दे सांगा? मी तुझांठा दाघं आयुष्य, दिलें असतां नाणा अधिक जगण्याची इच्छा किता हे माठ आध्वय आहे २८५.. तस्म्पृत 8 महा- कठाढ्याना, ज्याकारतां तुमचा हा यत्न आहे तें तुझयाला प्राप्त होवा. पण. हझी मला! व्य वहाळ. अत हारे त्य़ दोघांना हणाला. ते. दोवेही. महात्मे ऊर्जित, व. क्षतराहित हात २६. मडुकटम.- हे विभो, ज्याप्रदेशांत कोणी आजवर मंळेला नाहीं तेर्थे आमचा बघ व्हावा व हे देवाधिपक आही तझ पत्र व्हावें असे इच्छिता २७, श्रींभगवान:ः-- चरे आहे. उत्तकल्प ठागळा असतां तुम्ही माझे आतिश्रेष्ठ पत्र व्हाल, यांत संदेह नाही. हे. मा. तुझाला, सत्य सांगत आहें. २८. वैशंपायन याप्रमाणे. त्या दोघां, महाअसुरांस, वर दूऊन' तो सनातन, विश्वास हरण करणारा महातेजस्छ् देवशत्रुनाशक रज व तम याच्या यांगान मव व भान थाच्या सारख्या असलल्या त्यांस आपल्या, मांड्यासाली "चरडून टाकता झाला २९ होत श्रामहा० [खे० हॉारि० भावि ० मघूकटभकरब्रदाननामक करावा अध्याय समाप्त झाला. || १३ ॥

वैशपायन:--- नतर वदवेत्त्यांतील श्रेष्ठ व महाबाह तझा, घोर तपाचा अश्रफ करून व॑ - पोह वर उचलून त्या कपलांत राहिला १. दाह असल्याप्रमाणे तेजस्वी, आपल्या प्रका- शान अधकाराचाः नाश करणारा वसद वमस्थ असा तो. सहस्राकिरण सर्याप्रमाणे

भापळा २. नंतर दुगरेंच. रूप घेऊन कल्याण करणारा, अव्यय, अचिंत्याच्मा व सनातन

१४) __ _ भविव्यप्व । हर ७

नात्सांनसाचन्त्यात्सा सनातनः: ३ आजगास महातजा योगाचाया नहायशा: |! सांख्या£ यवायल्वय भातसान्कापला जाह्यमणा वरः ४ दुवाषाभस्ततावंती अत्ता बत्यावदा वरा 1 उभावाप सहात्मानादाजता क्षत्रतत्पााा ५ ता प्रापावचतुस्तत जह्याणमासत जसप । परा- वरावशषक्षा पाजंता परमाषाभः ६ बहत्वारृढपादख्व विश्वात्मा जगतः स्थात: । ग्रामणाः

सवलळांकाना बह्मा लाकभुरुवरः ७ तयोस्तहचनं थुत्वा तिर व्याहूतयो जवन । चीनिल्ा- न्कृतवछाकान्यथाह ब्राह्मणी थातिः ८ प्वंभूसंज्ञक चेव सपठुत्पादितवान्यभु: । ततारग्रा तहतखेहीा जह्मा मानसमव्ययस्‌ ९ सोतन्नस्त्वश्रे बह्माणभवाच मानस: सुतः ; करा किं तें साहाय्य बवीतु भगवानाते 9० बह्यावाच ७ य एष कापिलो नाम तह्या नारायणस्तथा । वदते वरद्‌ त्वा तु तत्कुरुष्क महासते ११९ वेशंफायन उवा'च' ॥ जह्मणोाक्ते तदा सो५थ भय-

शस्तावुपास्थतः । शुथ्रूषुरास्स युब्योः कि कुवात कुतांजाळेः ५२ परस्श्वरावचतः ॥ यत्म- त्यमक्षर जम्ह ह्य्टादशाविधं स्सृतम्‌ । यत्सत्यममृतं चेव परं तत्समजस्मर ,: वेदोपायनः

४४४४000000 सक.

बाणा णहटाले

नारायण आपणच आपल्याला द्विधा करता झाला ३. त्यामुळं महातजस्वी व महायशस्वी असा नारायण स्वतः योगा'चार्य बनला आणि दुसरा कपिळ नांवाचा अष्ठं आहण बुद्धिमान सांख्याचाय झाला ४. ते. दोंबेही देवषीकडन स्ताति केळे गे3 ते शांताचेत्त व वेदुवेच्यांतील श्रेष्ठ होते. ते दोघेही महात्मे, ऊर्जित व क्षेत्रां- मध्यं ( प्रकृतीच्या कार्यरूप शरीरामध्यें ) तत्पर होऊन राहिले ( क्षेत्राचा विचार कर- ण्यांत गढून गेलं ) ५. परम कषींकडून पूजले गेळेले आणि पर व अवर हणजे कारण व काय यांच तत्त्व जाणणारे तं दोघे अमिततेजस्वी बह्मदेवापाश्ीं येऊन झणाळ ६ व माक्ष यांचा व्यवस्था लागणे अवशय असल्यामुळें जीव अनेक मानळे पाठिनेत. व त्याचा [नयन्ता संनापताप्रमार्ण तटस्थ असर्णेच सयाक्तेक आहे. शिवाय तो सत्यपाद आहे. ह्मॅणज विषया सत्य असल्यामुळें प्रकतीही सत्य आहे. ( हें योगाऱवायांचिं वचन झाल. आता साख्याचाये हणतात --- ) तो लांकगुरु विश्वात्मा आहे. हणजे सर्व चतन हेच त्याच स्वरूप आहे. ( बह्मरूपी समुद्रांत जगत-जीव-ईश्वररूप तरंग कोस्यवाधि ऱ््- वतात. ) तोच जलचंद्रन्यायानें ( ओपाधिक भेदानें ) जगाची स्थिति करणारा आहे. तो सव ठाकाच्या समूहांचा नेता आहे. सारांश तो बह्मा श्रेष्ठ लोकगुरु आहे ( येथील सांख्य झिणजे आपानषद्दशन घ्यावे. व कापेळ ]शब्भानें सेश्वरवादी दुवहूती पत्र घ्यावा. निरी- स्वर वाढा कापे नव्हे. ) ७. असो; त्या दोघांचे तें वचन ऐकन बक्षदेवानें भः इत्यादि तान व्याहताचा जप कला. व या तीन ळोळांस निर्मिले. बह्मप्रातेपादक अतीनेंटी असे सागतळ आहे ८. नंतर त्या प्रभूने भूसंज्ञक मानसपुत्रास निर्माण केलें. त्यानतर अहमद वाचा त्याच्यावर मांठा रोह बसला ९, याप्रमाणे बह्लदेवाच्या संकल्पामळें उत्पच झालेला ता मानसपुत्र पुढ उभा राहून अम्हदेवास ह्मणाला “ मी कोणते साहाय्य करूं त॑ आपण मळा सांगावे 2 ९०. बहाः-- बा महामते, हा जो कपिल नांवाचा जह्मा व नारायण ते दोवे जें तळा सांगतील ते. कर ११. वैशंपायना-- झदेंवाने असे सागितळे असता तत्काळ ता पुनः त्यांच्या समीप जाऊन अनन्यभावानें उभा राटिळा. “ व' हात जाडून मा तुमचा झुश्र्षा करणारा आहें. काय करूं ? ?' असे किचारू लागला १२

गन

परमश्वर हणतात -- ज॑ तरेकालिक बाधरहित, अपरिणामी, ज्याला कमैद्रिय-ज्ञाने| र्य

शट महधिंव्यासप्र्णीतं श्रीहरिंवंदपुराणं । त्तया उवाच ॥ एतद्दचो निडाम्याथ स ययो. दिशखत्तरास्‌ । गत्ना'च तत्र बम्हत्वमगमज्ज्ञानच” कषा १. ततो ब्रम्हा सुवर्नाम द्वितीयमसृजत्मभुः । संकल्पयित्वा च एनर्मनसेंव महा- मनाः १५ ततः सोप्यबर्वाद्वाक्यं किं कुवीति पितामहर । पितामहसमाज्ञप्तो जम्हाणं ससुप- स्थित: ५६ अम्हभ्यां साहितः सोथ भूयो भागवतींगतः प्रापश्र्व परमं स्थानं स तयोः पार्श्वे- सागत: ९७ तास्सन्षाप गते पुंज तृतीयमसजत्ममुः । मोक्षोपपत्ति कुछलं भर्भवं नासते वडु: १८ आतमसाद स तद्धनं तयोरेवागसद्रातिस्‌ । एवं फत्राक्र्योप्येते उक्ताः शंभोर्महा- स्सनः १९ ताचू गहात्वा सुतांस्तस्य प्रय्यी स्वा गात तथा । नारायणा$थ नगवान्कापलश्व यताश्वर; २० य काळ तो गतो सुक्ती अम्हा तत्कालमेव तृ । तेपे घोरतरं भूयः स तप&$ साशतत्रतः २९ न रराझ ततो अह्मा प्रसुरेकस्तपश्वरव । शारीराधमथो भाया समत्पादे- तवान्छुभासर्‌ २२ तपसा तेजसा चेक वर्चसा नियमेन च । सद्द्तीमात्मनो भार्या समथा छठाकसजचन २३ तया सह ततस्तत्ञ रेस ञम्हा तपासयः । सूजत्मजापदाीन्सवान्सागरान्सारे- तस्तथा २४ ततोडसजड्व तरिपर्दा गायत्री बेदमातरस । अकरोष्वेव चवत्वारो बंदानू गाय- असभवानू २५ आत्माथे चास जत्पुत्र! हाककतातपतामह ववश्व भ्रजाना क्तया यभ्या खछाका !वान;सृताः २६ विश्वेशं प्रथमं नास महातपसमभात्मजम । सवाश्रमपदपण्य नास्रा क स लड आ अतीत लि जदली च क शतती ति 06 इत्याद अठराप्रकारचे हणतात व जं सत्य अमृत त्या परम तत्त्वाचें अनुसंधान कर १३ कैशपायन- - हे त्यांच वचन ऐकून तो उत्तर दिशेस गेला. तेथें मेल्यावर ज्ञानद्र्शाने तो महझत्वास प्राप्त झाला. १४. त्यानंतर महा उदार प्रभ बह्मदेवानें एन: संकल्प करून मना- नच दुसर्‍या भुवन|मक मानसपुत्रास उत्पन्न केलं १५. तोही पित्तामहालाः “ मी काय करूं » अर्स वाक्य बोलला. पितामहाने आज्ञा केली असतां तो नारायण्मपार्शी सेव- कभमावान जाऊन उभा राहिला १६. पण त्यांच्या योंग व तिचारशासत्रांसह तो पनः भगवत्सबषा पराकाष्ठस पाचला. ( ह्मणजे त्या शास्त्रांचाही जेथें लय हातो अद्ा स्थितींस पाचला, ) तात्फ्य, त. दोघांपा्शीं गेठेला , तो परमः स्थानास प्राप्त झाला. ता दुसरा पुत्रही गळा असतां प्रभूने तिसरा पुत निर्मिला. तो मोश्षोपारयांम र्ये फार कुशल हाता. त्याठा भूमुव या नांवार्न लोक ओळखतात १७, १८. पण त्यानेही पूर्वीच्या दोघांच्या पमाचाच अगाकार केला, व त्यामुळें तो त्यांच्या गतीस प्राप्त झाला. अशा प्रकारचे हें तानहा पुत्र महात्म्या शंभूचे हणून सांगितलेले आहेत १९. त्याच्या त्या पुत्रांस घेऊन नारायण व यताश्वर भगवान्‌ कपिल आपल्या निर्विकल्प गतीस गेळे २०. पण ते ज्यावेळीं उक्त हाऊन सले त्याचवेळी तीक्ष्ण बत करणारा बअह्मा पुनः आकेशय घोर तप करता साळा २१. पण तो. एकाटाच तप करणारा प्रभु बह्मा रममाण आला नाही. ( त्याच्या मनाला चद पडल नाहीं ). हणून त्यानें आपल्याच शराराच्या अधेभ्गगास शुभ भार्या- रूपान काल्प्ड २२. तप, तेज, काते व नियम यांच्या योगानें आपल्यासारखी व लोकांची उत्पात करण्यास समर्थ अशी भार्या उत्पन्न कढी २३. त्यानंतर तपापय बह्मा तिच्याशी तथ रममाण हाऊ लागला. त्यानें तिच्या सहायानें सर्द प्रजापता, सागर व नद्या यांस 00001 री कान गायत्री निमिळी. गायत्रीपासन उद्भवणारे श्याक्ारता ठांककते पुत्र उत्पन्न केले. ज्यांच्या- सून सव लाक निघाले ते सर्व प्रजापती निमाण कल २६. त्याने विश्वेश नांवाच्या

क] __ भविष्यपर्व । | ३९ थम स सृष्टवाच २७ दक्ष मरांचेमाजें च पुलस्त्यं पुलहे कतम । वसिष्ठ गोतम चेव भरयसागेरत मनुर २८ अथवंभूता इत्येते ख्यताचेवमहषंयः । बयोदडझा सुता येषां वंदा वै संप्रातोष्ठिताः २९ आदेतिदितेदूनुः काला ह्यनायु; सिंहिकाखसा । प्रवोधा सुरसा क्रांधा विनताकडुरेव च ३० दक्षस्येतता दुहिलर: कन्या दादर भारत । नक्षच्राणि च भड ते सप्त- वशातराजताः २१ सरसचेः कश्यप: पुत्रस्तपसानि्वमतः प्रश: ।तस्मे कन्या दाददोमा दक्षस्ता अन्वसन्यत ३२ नक्षवाख्याने सोमाय वसवे दत्तवानाषेः । रोहिण्यादीने सर्वाणि पुण्यानि जन- सेजय ३५ ळक्ष्मीः कीतिस्तथा साध्या विश्वा कामानुगाच्युभा । देवी सरुत्वती चेव चाम्हणा नासता पुरा २४ एता पच वारष्ठा वे सुरश्रष्ठाय भारत । दत्ता धमाय भद ते ञम्हणा दष्टध- सणा ३. यव रूपाद्धमर्या पत्नी जह्मणः कासरूपिणी । खुरमि सा तु गौभूत्वा जह्मागं ससुप- स्थत[ ३६ततस्तमगमद्रम्हा मेथुचे लोकपूजितः । ठोकसर्जनहेतुज्ञी गवासर्थाय भारत ३७ जज्ञ चेकादश सतान्वपुलान्यमसा हतात । रक्तसंध्याभसहशान्दहनोपमतेजसः ३८ ते रुदन्तो अवन्लश्व भगबन्त पिवामहम्‌ । रादनादावणचिव ततो रुडा इति स्सृताः ३५६ नि्क्तिश्वव सपश्च तृतीया झज सकपात्‌ । सृगव्याधः पिनाकी च दहनोडयेश्वरश्व वे ४० आहेर्बु- घ्न्यव्व भगवान्कपालाचापराजितः । सेनानीश्व महातेज्य रुदधा एकादडा स्मृताः ४२ तस्या- मव झरभ्या तु जज्ले गोवृषभस्तथा । आकृष्टाश्व तथा माषाः सिकताः प्रश्रयोःक्षताः ४२

यऑऑऑऑऑऑऑशाअ््््ि जाहाला

पाहल्या मह्यतपस्वी] आत्मजालठा जन्म दिला. सवे आश्रमाचे स्थान अश्या पण्य घर्झना- मक पुत्राला तो उत्पन्न करता झाला २७. दक्ष, मरीचि, आत्रि, पुलस्त्य, पुलह, क्रतु वासष्ठ, यातम, भृगु, अंगिरस व मनु हे मागून झालेलं त्याचे मानसपुत्र अथर्वभूत असून महष या नांवान प्रख्यात आहेत. त्यांतील दुक्षाच्य़ा तेरा कन्यांच्या द्वारांत्यांचे वंश प्राते- डत झळ २८,२९. आदोते, दिति, दन, काला, अनायु, सिंहिका, खसा, प्रबोधा, सुरसा कोंधा, बिनता व कद ३०. हे भारता, या बारा दक्षाच्या कन्या तशाच सत्तावीस नक्षत्रे याह त्याच्या ऊजेत कन्या हात. तक्च देव बः करा ३१९, मरीचीचा पत्र करऱ्यप. त्या भ्रभून मरीचीनं तपाने निर्माण कलें. त्याला या बारा कन्या दक्ष देता झाला ३२. त्या कषान नक्षत्र नावाच्या कन्या सांमसत्क वसला दिल्या. हे जनमेजया, रोहिणी प्रभाते सव नक्षत्र पुण्यकारक आहेत ३३. लक्ष्मी, कोति तशीच साध्या, विश्वा, शुभा कामा- डया वे दुवा मरुद्धत| यांस पूर्वा जह्मदेवाने निनिठें ३४. या क्रष्ठ पांच (सहा?) केन्या ज्यान धमं प्रत्यक्ष पाहिळा आहे अश्या बह्मरेवाने धमास दिल्या. राजा तुस कल्याण हावा. ३५. जी अधेशरीरमयी कामरूपिणी बह्मदेवाची पत्नी तीच झुराभ गाय हाऊन जह्दूेवापार्शी त्याची सेवा करीत राटिलळी ३६. तेव्हां लोक- पूजित बहा लोकांच्या उत्पत्तीचे कारणा जाणत असल्यामळे गायींची प्रजा वाढावी या हेतूनं तिच्याशी मेथूनभावानें संगत झाला ३७. तिच्याठायी अकरा मोठें, धर्मयुक्त, संध्याकाळच्या लाळ अभ्रासारसे अग्नीप्रमाणे दीप्त पत्र झाले ३८. ते मोठ्याने रडत व पळत भगवान्‌ पितामहाकडे गेले. रोदना मुळे व पळण्यामुळें त्यांना रुद्र असं झटलें आहे ३९. निक्तात, सर्प, तिसरा अज एकपाद्‌ु, मगव्याघ, पिनाकी, दहन

इश्वर ४०, भगवान आहिरबध्न्य, अपराभित कपाळी व महातेजस्वी सेनानी असे ते अकस रुद्र सांगितलेले आहेत ४१. त्याच सुरभीच्याठायीं गोवषभ झाला. तसेच माफ

महपिंव्यासभ्रणीतं श्रीहरिवंशपुराणं । [ अध्याय?

अजाव्वविकयशीऱचे वेघेबामृतसनसंत !। ओषध्यः प्रवरा याच्व सुरभ्या ताः समृत्थताः ४३ घर्मालॅ्न्यज्वूरः काम; साध्या साव्यन्यजायत | भरव च प्रभवं चेवमाशानं सुराने तथा ४५ भरग्यं सहतश्वेव विश्वावसुबलळघुवो । महिबं च ततूजं च विधानमनधं तथा ४५ मध्मरे च विशूनि चसर्वाः सुएभिस्नवः । सुपर्वतं विष नार्ग साध्या छोकनमस्कृता ४६

[सवा रुगता देवी जनयासास वे सुताव । धरं वे प्रथसं देवं द्वितीय घुवसव्ययस ४७ विश्वावसु तनतीयं च चतर्थ सोकमीश्वरम्‌ । पंचम पर्वत चेव योगेन्दं तदनन्तरस ४८ सप्तमं यच ततो वायुसडमं निक्तीते वसत । धर्मस्यापत्यातत्येव सुरभ्या समजायत ४९ विश्वेदे- चाल्तु विश्वायां धर्माजजञाता इति थ्रतिः । सुवर्मा च महाबाहुः शंखपाश्वमहावल: ८ उक्थश्वेच सहावाहु<पुष्सांश्व तथेव च । चावतुषस्य मनोरेते तथरनन्तसहीरणो ५१ विश्वा- चसुसुपर्वाणी विर्य महापा: । रुरूश्व कंबिपुत्रो चे भास्करप्रातिमयरुतिः ५२ विश्वंदेवान देवप्ताता विश्वशाच जनयत्सुताच्‌ । मरूतवती भरुत्वत्तो देवानननयच्छुभाव ५३ अधिश्वक्षह- वेज्यातिः सावित्रे निज्र एव च । असरं रारवार्ट च संक्षयं च महाभुजख ५५४ विरजं चेव शुक्र च वश्वाव्ाने नावल । अशमन्ते 'चित्ररश्‍िसि च तथा निष्कुपितं चपस ५५ नहुषं चाहुति चेव चारत बहुपक्षगम्‌ । बृहन्तं च बृहद्रपं तेव परतापनम । सहत्वत्यां पुरा धर्मा- ज्जज्ञे पुजअदर्य शुभस्‌ ५६ अदित्यां जज्ञिरे राजन्षादित्याः कर्यपादथ । इंदो विष्णुभगस्त्वष्टा वरुणा शायना रावेः ५७ पूषा मित्र्व वरदो मनुः पर्जन्य एव च । इत्येते द्ादशादित्या

७... ह. हल्णच क

चारष्टाखिद्वाकसरः ५८ आदित्यस्य सरस्वत्या जज्ञे पुतद्दयं शुभस । रूपश्रेष्ठं बलश्रेष्टं बादवे

क डा चतचा स तड 000400.0त् वेत तक ही

१ उडीद ) शिकता ( रेती ) प्रश्नी ( ? 3-- व अक्षता काढल्या. बकरे, एकवंश. तसेंच अततम अमृत, व त्याचप्रमाणं उत्तम असलल्या आषधी सुरभीच्याठायीं झाल्या ४२.५३. धर्मा- पासून लह्नाजन्य काम झाला. साध्या साध्यांस उत्पन्न करती झाळी. भव, प्रभव, इशान, तशाच सुरान ४४, अरण्य, मरुत, विश्वावसु, बलव, माहिष, तनूज, विधान, अनघ ४५, मत्सर, व वमात हे सवे सुरभीचे पुत्र हात. सुपवंत, वृष व नागं यांस लोकनमस्कृत साध्या जन्न दुवा झाला ४६. इंद्रानुमता देवी या पु्नांस उत्पन्न करती झाली. पाहिला शर दव, दुसरा अव्यय भव ४७, तिसरा विश्वावसु, चवथा सोम इश्वर पाचवा पवत व त्यानतर योगेंद्र ४८. त्यामागूत सातवा वायु व आठवा निक्कात बघु अशाप्रकारचा अपत्य धरसापासून सुरभीच्या ठायीं झालीं ४९. विश्वेच्या ठाय बनापाचून वश्वेदव झाळे, अस वेदांत सांगितलें आहे. महाजाहु सुधर्मा, महाब- ठाड्य शखपा, महात्राहु उक्ध, तताच वपुष्मान्‌, हे चाक्षुस मनूचे अनंतमहीरणीचे ठायी. कठ पुत्र आहेत ५०,५१. विश्वावसु, सुपर्वा, महायशस्वी विष्ठर, व सूर्यासारखा अप्रतिम- फत्वा काषपुत्र रू ५२. देदमाता विश्वेश्व/ विश्वेद्वेवसंज्ञक पुत्रांस उत्पन्न करती झाली महत्वता शुभ मरुत््वत्त देवांस प्रसवळी ५३ आग्रि, चक्ष, हवि, ज्योवे, सावित्र मत्र, अमर, शरवृाष्ट, महाभुज संक्षय ५४, विरज, शुक्र, विश्वावस वेभावसु, अशमेत, चित्र- सश्म, त्याचप्रमाण निष्कु्पेत राजा ५५, नहुष, आहति. चारित्र व बहुपत्नग, त्याचप्रमाणें पूवा धमापासून मरत्वतांच्या ठायीं बृहत व त्याचप्रमाणे शत्रंना पीडा देणारा बृहद्रप असु दान झुभ पुत्र झाढे ५६. ह राजन, कऱ्यपापासून अदितीच्या ठायी आदित्य ७. इंद, (वष्णु, भग, त्वष्टा, वरूण, अंश, अर्यमा, रावे ५७ पूषा, मंत्र, वरद्‌मनु व

क

१५५ . "ॅमविष्यपर्व १ शे 'रूपिणां वस्‌ ५९ दनुस्तु दानवान जज्ञे दितिर्देत्यान््यजायत । काळावुकालकेयांच्य हासु- सन्शाक्षसांस्सथा ६० अनायुपायास्तनयाच्यावयश्वाधयस्तथा । तिहिका ग्रहमाता च संखर्व- ज्जननी सात; ६१ प्रबोशाप्सरसः भ्रेष्टा सुरसायां सरासूपा: । क्रोधाया सर्वभरूतानि पिह्या- जञास्वेव भारन ६२.तथा यक्षमणाश्वेव गह्यकाश्व विज्यांपते । ववतुष्यदानि सर्वाणि कते गावस्तु सारभाः ६३२ अरुणा गरुडश्वेव बिनतायां व्यजायत । -सहीधरान्सर्पनागानदेवी "कद्- 'व्यंजायत ६० एवं विवृस्धिमगमन्विश्वे कोका: परस्प्ररस । तदा पोष्करके राजन्यादुर्भावे सहात्सत: ६५ पुराणं फछकरे चेव मया हेशायनाच्छुतर । कथितं तेन पर्मेण यत्कृतं परस- भः ६६ सल्वेद्सम्र्यं प्रथम पुराणं सदा5प्रमत्तः 'पठते महात्मा । अबाप्य काऱ्मानेह वीतश्ोक: परत्र स स्वर्मफलाने सुंक्ते ६७ [| ८६ )] इति श्रीमहाभारते घेखलेषु वहस्किको 'भंबिष्यपवाणे चतुद्शोडव्याय: ॥ १४ ॥

" 'जनसेजय उताच ॥ सुन न: परमं नह्मन्त्स्ववंदाचारित महत्‌ । दिव्यमन्योन्यसंभूते मानित वहुभिर्खणे: १ छंदोभिवृत्ततंजातेः समासेआ्व सविस्तरेः । ,छ्घुभिसष्ुराभाषित्रथित पदाबे- ग्रह: २ निवयणामिसपत्ध धसणा्थन भाोागिनास्‌ । काखेत 'अहुरूपेण शारारान्तगेतेन च ३४ नाह्मणानां प्रभावेश्भ योधाना च पराक्रसेः । वेराननेय़ातनेश्वेव -प्ातिक्ञाकां -च पारंगेः ४ रिपु- स्त्वःसुसंपक्षेत्तातुबन्य: प्रचित: ॥ वंशयोगांविनाशाय टूपेणसहंविग्रहाद ५ ये च तास्मन्म-

॥१४५५८/८०५-५४८५-००५५-५- ५५०८०. «४. "५ “५५. ५९५१ ५०-४१ 7 की ११५0५५00११ जन कल ५ णी क. "१०४००५०000 ७00५०१/५-- .९ ५४५५५५५५0५ 0०५०० टा प७०.१०१५0 १९०५११५००० मर

नन”

फर्गन्य हे बारा आदित्य वरिष्ठ देव आहेत ५८. आदित्याठा सरस्वतीच्या ठायी दोन झुभ पुत्र झाळे. एक रूपश्रष्ठ ब दुसरा बलश्रेष्ट. ते दोघेही स्वर्गातील रूपवान्नांत उत्कृष्ट होते ५९. दलु दानवांस ग्रसवली. दितीनं देत्यांना जन्म दिला. काळाने अनुकाळक्रेयांत, असुरांस व राझतांस उत्मरन्न केळे ६०. आधी व व्याधी ह हे. असाझुषेचे पुष होत. सिंहिका ही ग्रहांची माता. माने खसा :ही गंघर्चीची जननी. प्रजोंधळ श्रेष्ठ अप्सस झाल्या. सुरसेच्या उद्रीं सर्प जन्माला आले. हे भारता फरावच्याठाया सवे भूल व पशाच ६१.६२, त्याचप्रमा७ हे राजा, यक्षणण राहझ्क आणि सुरभीपासून झालेल्या गायीभेलावाचून बाकीचे सर्व चतुष्पाद प्राणी झाले ६३ अरुण व गरुड़ हे बिनंतच्या उदरी जन्मले. प्रवत. सर्प ब नाग यांना देवी कद्व जर देती झाली ६४. हे राजन्‌, त्या महात्म्याच्या पोष्कर प्रादर्भाचामध्ये याप्रमाणे सर्व लाक परस्थर वाहे 'पात्रढ ६५. हे पोष्करसंमंधीं पुराण मीं द्वेपायनाप्रासून ऐकळें व त्या पून सुनीनं ज॑ केळे तेंच पररप्रक्रषींनी पढे सांगिलळें ६६. नो महात्मा हे सवोत्तम प्रथम पुराण सदां अप्रमत्त राहून पढतो तो य़ा ल्ोक्को शोकराहित होऊन इष्ट मनोरथांस प्राप्त हता. आणि प्रलाकां स्वगंफळें भोगतो १७. इति श्रीमहा० खि० हरि» भविष्यप-. ब्राचा चबदावा अध्याय समाप्त झाला. ॥। १४॥

जनमेजय: --हे अहमन, आमच्या मोठ्या वंशाचे उत्तम चरिञ ऐकले. ते दिव्या. _ अन्यान्यसभूत च अनेक सुण्तांनीं मान्य झालेढें आहे. तं वृत्तांच्या योगाने उत्तभ बनलेल्या, छंदांनीं आणि संक्षिप्त च विस्तृत, लघु व मधुरभाषायुक्त पदाबेअहांनी ओधथित केळळें आहे १,२. भोगी पुरुषांच्या शरीरगत बहुरूपी कामाने, ध्रमासिं च अर्थाने अज्ा त्रिजर्मान ते संपक्न आहे. ३. जाझणांच्या ग्रभाबांनीं, याध्यांच्या पराक्रमांनीं, वैऱ्यांच सूड बुऊ्य़ानी, प्रातजञांच्या पार. जाण्यांनीं ४ व शजरूंच्या स्तुतीांनी ते सुसंप्र्न आ हुं. राजाशी

द्‌

र महर्षिव्यासपणीतं भ्रीहरिवंशपुराणं । | अध्याय&

हारोदे संग्रासे निहता तृषा: । तेषां सर्वाणि राष्ट्रपणि पुत्ाः सर्थे प्रपोद्िरि ॥ कौरव: प्राथितो साज भगवच्छा पनानुगः ६ धमश्व बहुधा प्रोक्तत्रयाणां वर्णसंपदा । झूराणासापे विख्यातः स्वगहेतांद्र जषभ ७ अनग्रहा्थे भतानां नोत्सेकाय कथेचन । चतर्णा च णर्तज्ञानां पृथक्पू थ- मनेकया ८ गर्भवासंपरतेतश्व अरतानां संप्रबाधिता; । परच्छतां देवसंचारेक्षीणे क्षीणचकमीणि ९ दते यश्व-पि सवांग: स चाप बहुधाऊृतः । हाथ्यां सेयोगविहितासधुवाग्वचनं तयो; १० ने तच्छक्य मयाख्यात भारताध्ययनं महत्‌ । एकाहेन सहाजह्मत्नषपि दिव्येन चक्षषा ११ नह्मणाह्वत्तु [विस्तार सक्षेपं च सुसंग्रहर्‌ । श्रोतामिच्छामि भगवन्महत्कोबूहलं हि मे १२ [ ४९८ ] इति श्रीमन्सडाभारते [खलेषु हारिवंशे भाविष्यपर्वणि ंचदशोएध्याय: ॥ २५ ॥ वशपायह उधघाच ॥ सणष्पेकसना राजचू पेचेद्रियसमाहितः कथां कथयतो राजनि- 'केकारण चतसा १ अम्हसबंधसबद्धमवद्धं कमाभलूप । पुरस्ताद्रम्हसंप्ञ नम्हणो यददाक्षि- णस २ अव्यक्त कारणं अत्तत्रित्ये सदसदात्मकम । निष्कलः घुरुषस्तस्मात्संच भवात्म- यानजः ३ देन्यानदन्यन -बपुवा तर्वभूनपातिबिमुः । अचन्त्यञ्वाव्ययश्येव यंगाना प्रशवा प्यव: ४ अभतश्रवाप्यजातश्व सर्वत्र समतां गत: । अव्यक्तात्परस यत्तत्नारायणांबिदो विद: ७

कॉरशिरशिशिऑररशिणिणणणणण??0?2?0२2??2?0”00022_._._...

सद्ध करून वंशाचा सवंय्रा विनाश करण्याकररितांच तो त्यांचा कळहसंबंध प्रकत्त झाला हर्ता ५. ळे सज त्या महाभयंकर संग्रामांत मारले गेळे त्यांचीं सर्व राष्ट्र त्यांच्या सर्व उनास प्राप्त झालो. भमवानाच्या आज्ञेप्रमाणे वागणारा धर्म कौरवांचा प्रख्थात राजा शाळा ६. वणसंपत्तीनं युक्त असलेल्या तेवार्गिकाचा धर्म बहतप्रकारें तांग्रितळा. हे ब्राह्म- णश्र्ठा, दूरचा प्रख्यात स्वर्गहेतु धर्माचेंही प्रतिपादन केलें ७. भतांवर अनुग्रह करण्या- काल्त, उच्छेद करण्याकरितां नव्हे, चारीवर्णीच्या लोकांचे पथक पथक अनेकप्रकारचे पप सारयेतळ ८. गमवासांत एडणाऱ्या भतांस जागे केलें दुवसंचार क्षीण झाला असता. न कम क्षीष्र झालें असतां प्रश्न करणाऱ्या लोकांस उद्देशून दानाविषयींचा संयोगही बहु- तप्रकार वाणला. तुज्चीं दोघांनीं मिळन मधर वाणीचा त्यांत सयांग केळा आहे. त्या तुमचं ( व्यास वशंपायनांचें ) वचन अझ्तासार ते मधुर आह ९,९१०. त्या भारताच्या माठ्या अध्ययनाचे वर्गन करून सांगणे मळा शकय नाहा, हे महाञजह्मन, एका दिवसांत रदूव्य हृष्टानहा त्याचं अवलोकन करद्यं येणें शक्य नाही. ११. असो; आतां ज्ञान- रसाचा चागला संग्रह करतां येण्यासारखा अवेस्तार व सक्षप मा एंकण्याची इच्छा करीत आहे. त्याविषयी मला माठं कोत वाटत आहे. (२. इले श्रीप्रहा० खि हरि० 'िष्यपवांचा पंधरावा अध्याय समाप्त झाला. 1 १५॥ बेशपायन:--हे राजडू, प्रांची ज्ञांनोद्रियांस सात करून एकमनारने ऐक. हे भपाला. कया सागत असठेल्य़ा माझें भाषण निर्विकार चि ताने एंक १. हं माझं सांगणें वदसंबं- भरने संबद्ध आहे. पण त्याचा कर्माशी दजंध गाही. ते अझज्ञांना पूर्वीच. प्राप्त असून कसाच्या यांगानं कधींही प्राप्त होत नाह २. अव्यक्त, नित्य व सद्सदात्मक असे जे. कारण त्व स्वयंभू निष्फळ पुरुष होय "याच्यापासून अहंकाररूप अज्ञानप्रधान अहं अशा, प्रकारचा प्रथमाध्यास उत्पन्न झाला ३. तो ।दव्य सवे भूवपाते विभु दिव्य आंका- रा मं ' मकट झाला. तो भर्चत्यव भव्यय आत्मयानेज य॒गांचा उद्भव बव लय आहे ४७. ना अजात म्हगजे उत्पन्न झाठेहा नसल्यामुळे तिन्ही काडी असिद्ध आहे. असा भतूनही.

पपया

ल अबला

१४६] _ भविष्यपर्व |. | ४३ स्वतः पराणिपाद तत्सवंतोक्षिशिरोध्खम । सर्वतः थंतिमहोके' सर्वसावृत्य तिष्ठाते ६ असत्य सतच्येव [विशय तत्र कारणस्‌ । अव्यक्त व्यक्तरूपस्थश्वरन्षषि, न हृ्यते ७ विवि [- रपुरुषोःव्यक्तो ह्यरूपी रूपमााश्रेतः । चरत्याचन्तय: सर्वेषु गूढो ५ रेव ठौरुषु दट भृतभव्यॉ- सेवा नाथ: परमद्ा प्रजापातिः । प्रस: सर्वस्य लोकस्य नाम चास्यांने तत्त्वतः ९ अपदासु पदा जातस्तस्मान्नारायणे भवत । अव्यक्तो व्यक्तिमापत्ची' नम्हयोगेन'कामत: १०८ बह्मभावे च त वाद्ध सशब्द लब्धवान्प्ञः । प्रसु* सर्वस्य लोकस्थ स्थावरस्येतरम्य च १३ अहं त्यात स होकाच परजाः खक्यासि भारत । प्रभवः सर्वभूतांनां यस्य तन्तुरिमा: प्रज्ल १२ स्कभावाऱ्जायत' सव स्वभावाच तथाभवत्‌ । अहंकार; स्वभावच तथा सदीसिद जगत्‌ १३ सदव्यापा एनरालबा ह्यय़ाह्याउथः ज्यो घुव: । एवं बह्ममयो ज्योतिबह्ाडावन शाब्दत: १४” अश्वक्ता' 5य[क्तमापत्भ: पंचाभिः कतुलक्षण: | घारयन बह्मणोव्यक्त विविध विम्तितं त्वरन १ पू! अभ साठ समाधाय' स्वभावाद्रह्मचोदित: । ससर्ज' साठेळं बह्मा येन सवोमिर तत्र १६ किमान कक्कर 000000

सवकत्र समरूप आहे. नारायणास जाणणारे अच्यक्ताहून पर अस. ज॑ कांहीं अनिर्वाच्य ततक,

जपणतात त ता हाय ५. त तत्त्व सवतः पाणिपादयुक्त, सर्वत: नत्र-मस्तक--भांषित > सवतः. कणयुक्त असून सवं ठकांत सर्वाला व्यापन राहिळे आहे ६. असत कारण. व सल काय या दोघांचही कारण ( कल्पक अज्ञान ), तेथें आहे. व्यक्तरूपः वस्तभध्यें राहून सव व्यवहार करीत' असूनही ते. स्वभावतः अव्यक्त असलेलं. तत्त्व बाह्य सपनसाधनांनी, दिसत नाहीं. ७. झंद्वेवादिकांच्या योगानें विकार पावन, काहासा' व्यक्त. हणारा तो. पुरुषः अव्यक्त व अरूपीच असता. तो दुसऱ्या. रूपवान पदाथांचा आश्रय करतो. तो अचिंत्य परुष काष्टांतील' अग्नांप्रमा्ण'' सव भतां- मध्य. गुप्त राहून व्यवहार करतो ८. तो. भत व भव्य यांचा उद्भव, नाथ, परमेष्ठी, प्रजापति वसव लोकांचा प्रभ, असून तत्वत: त्याला अह. असे नांव -पडड आहे ९..अज्ञा- नापसरून तह अहेनामः अहंकार झाला आहे. तो शुद्ध अज्नाही नारायणाचे ठायी अनादि- कालापासून अध्यस्त आहे. तो अहंकारही. वस्तुतः. अज्ञानरूप म्ह. अव्यक्त असूनही अ- पेष्ठानभूत अम्हाच्या सन्लेनें न्यापल्यामुळें अनप्रदे रागादि वासनावश्ातू. व्यक्त झाला साहे १०. ता पद्‌सरशक अहंनामा पुरुष अम्हभागमध्यें स्थित. आहे.. असे. जाण, त्याम- ळच. त्याला अहम हा शब्द्‌ प्राप्त झाला व तो प्रभुत्वादे युक्त झाला. तोः सर्व स्थावर जगमः जगाचा प्रभु आहे ११. हे भारता, मी; आतां प्रजा उत्पन:करतों. असें.तो. म णाला व ल्यामुळ अह ” या नांवांनॅ प्रख्यात झाला. तो सर्व भूब्राच्या: उत्पत्तीक्ि-कारण, आहे ह्या सव. प्रकारच्या प्रजा ह्य त्याचाच तंतु. आहे १२, सर्व:अनादि सेन, स्वभाघानेंः. होतें असरा [सद्धात आहे. व त्याप्रमाणें. सर्व स्वभ्वापासून झाळे,आहे. अहंकार स्वभावाप [सून साळा. ततच हे सक जगत्‌ त्याच्यापासून' उद्भवले १३, तो अहंकार समझ्टीवर “मी », अता अभिमान; ठेकीत असल्यामुळें. सर्वन्यापी, असंग लानवान:ः असल्यामुळें. नरिराळंच ( निराधार ), अपारेभाव्य, जयवान', नित्य व बह्ममथ' ज्यातिरूप असून जह्मा या शब्दाने, बाढळा जाता १४.. तो स्वरूपतः अव्यक्त असला. तरी, पांच सक्ष्म भूतांत्र्या. व, संकल्पमात ' भावांच्या योगानें पुरुषाकुतीसः प्राप्त झाला, व मोठ्या"त्वरेनें वेदाज्ञेप्रमाणे; कवल संकल्या- "यक्त हाणार नानामरकारचे सव वस्तु जात. घारणा करूं लाग, १५. ज्यानें ह सर्व

की

शे महर्विव्यासप्रणीतं श्रीहारिवंशपुराणं ।! [ भष्याय्र?

वायु पूवेसयोसष्ट्वा यो. घातुर्धातृसत्तमः । धारणाद्धातृदाब्दं च लभते लोकसझितस १४ तदेतहा झसंभ्त छत्ञं. जगद्भूत्पुरा ।: एतदेवरतिकान्तं पर्वभेव सरश्वांते १८ पथक्त्व, स्लेमत

तोय पाथेबीशव्डमिच्छता. | घनत्वाव्व दवत्काच निखिळनापलळन्यत १५ फळत्वात्साद्मानप

च साळळे सालिलोळवः- । व्याजहार झुनां वाणी, समंतात्प्रयात्षव्र २० ऊकध्वाह स्थातु-. मिच्छांम संसीडान्यद्धस्स्व सास । गंभीरे तोयाविवरे माताविक्षाभित्तन्तरस्‌ २९ तता. सूत. धरा देवी. सर्वभूतमरो हिणी । यथायोगेन. संअूना सवन्न बिषयेिणा ९२ खुत्वा, च मगादत. लस्या गिरुंतां च खुभाविताम्‌ । वराहरूपमास्थाय' निपात महाणवे २९ उखूत्य सोवांत. तोयास्कृत्वा. कर्भ सुदुष्करस्‌ । समाधो प्रलयं गत्वा प्रडीनी न. च रश्यत. २४. यत्तट्रह्ममय ज्वोविराकाझामिपते संज्षितम्‌. । तत्र बह्मा ससुम््रतः सर्वेभूल पितामहः: २५ अदापि. मनसा. घावा धार्यते सर्वयोगेना ।ज्ञानयोगेन सक्ष्मेण परजानां हितकाम्यया, २६. ित्वा तु. एाधि- बीमध्यसुपर्याति. समक्वम. ॥ तपनस्तूव्वसातिष्टारमभिः-परदहानिव २७ तस्य: समण्दळमध्यात्तु

]नेःसूर्त सांममण्डलस !. स. सनातनजो जम्हा. सोस्य सोसत्कमन्व गरात ८८ सोखसमण्डलप--

७ ९ तिन

न्न "५ २५५५ 0० “0000णाताटा नी --नमापपपा पशा “ण पी? प ?0)?0ण एणणपपणपॅणापः?"िॅ0?१णा? री गणी

पापळ. आहे त्या स्वभावरूप बहमदेवानॅ प्रेरणा केला गेलेला तो. आपल्या सतींस. स्थिर ( निश्वळ, शांत. ), करून जल. निर्मिले १६. इश्बराच्या बशवर्ती, असणाऱ्या मरीच्यादिं प्रजापत्तीतील श्रेष्ठ. अशा त्यानें जलोत्पत्तीच्या पूर्वी वायूला निर्मिठे. वः सर्व. सृष्टीचे धारणा केल्यामुळें लोकांनीं योजलेल्या धातृशन्दास तो प्राप्त झाला १७: याप्रमाणें, स्थूळ. व्ययूपा- सून, आग्ने, जळ इत्यादि. क्रमानें. हँ. सर्व. जग. पूर्वी झालें. पण पूर्वीच समुद्रांत स्थित अस-. लेल्या त्याहा; डेवांनीं आपल्या; अधीन. करून' घेतलें १८. पृथ्वी या शब्दाचा, अर्थ. अशा या. भूलोकीं लोकांस रहातं यावे या. इच्छेने. समुद्ग[चे. जळ: पथ्वीहून. निराळें. केलें. घनत्व ब: द्रवत्व या भिन्न धमोवरून पृथ्वी व; जठ यांचं. प॒थकतव सर्वांच्या अनमदास यते १९ कार्यरूप. असल्यासुळें कारणरूप जलांत. विळांन होणारा. जलोद्धव मदूवता पुरुषः समंतातू- माग: भरून सोडीत असल्याप्रमाणे छुभ वाणी उच्चारता झळा २०. मीः वर उभा, राह ण्याची. इच्छा करीत, आहे. या गंभीर जलाच्या विंवरांत: टेंकळाप्रमाणे. मी विरघळत. आहें माझी माते. घन झालेली असल्यामुळे माझा अंतभाग अतिशय. क्षुव्व, होता आहे.. गास्तव मला वर काढ. माझा उद्धार कर २५. त्यानंतर स्थानाची इच्छा, करणारी: व सर्क भतांस उत्पन्न करणारीं. मृतिमती पृथ्वी देवी: बुडत आहे अशा अवस्थेत. सक दिज्ञांकडे तोंड करून मळा वर काढ, मला वर काढ, असा आव्र्षेश करीत सेवत्रा दिसू. लागली २२ तिचें तं स्पष्ट भाषण व्‌ सुभाषित्रूप वःणी ऐकून नारायण वराहरूप धेऊन झहासागरांत, झडला २३. व पुथ्वांला जलांतून वर काढून द्‌ तं तसलं आतिशय दुष्कर कमी कळूत. तो - समाधीत जाऊन अगदीं दीन झाला. त्यामुळें कोणास द्सिना २४. ते जे आकाशसंज्ञऊ-बह्ममय, हज त्यात सव ढाकापतामहू ब्रह्मा उत्पन्न झाला २५. व अपे त्या सव यागी धात्याक्रडन, म्थनाने ह सवे धारण केलं जातें. प्रजांचें हित करण्याच्या इच्छेने सूक्ष्म ज्ञानयोगानौ तो. पृथ्वांच धारण करता २६. ५ण त्यानं पृथ्वीला अशा रीतीने धारण केलं होतें तरी पथ्यीचं; करण जल पृथ्वाच्या मध्यभागास फोडून वरु निघाले, तो इतक्यांत सूय आपल्या किर- _ _. णांबीं जणुकाय आतेशय दाह करात वर राहिळा २७. त्याच्या मंडलांतन सोममंडल _ 'निबाढे. तो सनातन ब्रस्हापासून झालेला सोम ब्राम्हण, अम्ह विद्यावानू व उत्पन्न होहांचच

१६1. भविष्यपर्व | औ भट ्यन्तात्ववनः समजायत । तदक्षरमय ज्योतिस्तेजोभिरभिवर्धयन्‌ २९ स तु योगमंयाज्ह्ञाना- त्स्वभावाद्रह्मसंभवात्‌ । सूजते पुरुषं दिव्यं नबह्मयानें सनातंनर ३० देवं यत्सलिलं तस्य घनं यत्पृथिवी भवत्‌ । छिडं यच्च तदाकाशं ञ्योतिर्यचक्षुरेव तत्‌ ३१ बायुना स्पन्दते चेस संघाताज्ज्योतिर्सभवः । पुष्ठषात्पुरुषो भाव: पंचभूतमयो महान ३२ भतात्मा वै समे तार्थ्म- स्तास्मन्देहः सनातनः: । युहायां निहितं ज्ञानं योगायज्ञः सनातन: ३5 तपनस्येव तठ्ठपं यो५प्रे- बसा देहिनात्‌ । शरीरे नित्यशो यक्त धाताभिः सह संगनः . ४ स्वभावात्क्षपमायाने स्वभा चाळूयमोति च। स्वभावादुन्दते शान्ति स्वभावाच न बिन्दाते ३५ इंज्विरानमढाल्मा माहिती नह्मणः पदे । संभदं निधनं चेव कमाभिः प्रतिपद्यते ३६ यावसतद्रम्हविषयं नोपयारीह तच्वतः । तावत्ससारमाप्तमाते संभवांच्य पुनः पुनः ३७ इंमियेब्यतिरिक्ती वे. वदा भवति . यागावेतू । तदा नम्हत्वमाफत्नः प्रलयाग्रे प्रातिष्ठाते ३८ प्रतिषिद्धममं लोकं जम्हवान्त्स भंबे- त्युत । न च रागव्ययेयाति न 'च सज्जाते कहिंचित ३९ आगतिचगातिं चेव निधनं संभव तथा । भूतेन्यो वेत्ति सर्वज्ञ: परां सिद्धिमुपागतः४० आत्मनो गतयस्थेव तथा तिषयगो चरे ॥

अम्हवेत्ता झाळा २८. त्या सामाच्या मुसप्रदेशापासून बायु निःश्वास झाला. तो निश्वा- सच वंद्रूप ज्याते होऊन तिला तो स्वतेजानें वाढवं लागला २९, सर्यमंडलपर्यंत आधि- दैविक पदार्थांना उत्पन्न करणारा इश्वर सोमाख्य कार्यापासून वेळू प्राप्त करून धेऊन स्वाभाविक जन्मांतरीय योगप्रभावानं उत्पन्न झालेल्या प्रकाशाने त्यास वाढविता झाला. आणि अम्हसत्तेनें जागें केल्यामुळें तो बम्हयाॉने सनातन दिव्य पुरुष उत्पन्न कारीता. झाला ३०. सारांश द्रवरूप जल होतें तीच घनरूप पृथ्वी झाली व छिद्ररूष असलें

तत्त्व तंच आकाश बनलं. ज्योतीच चक्षुरिंद्रेय झालं ३१, प्राणवायच्या योगानें हा देहे- रूप संघात स्पंद करतो. त्या सस्पंदू देहापासूनच ज्योतीचा संभव होतो. याप्रमाणें परुषा- पासूंन पुरुषाकार मोठा पंचभूतमय भाव उद्भवतो ३२. सवे शरीरघारी प्राण्यांचे ठायी समः असलेल्या पांचभातंक संघांतांत तो भतात्मा जीव अनादि कालापासन रहातो व भतसंघातमय देह त्याच्या आधारानं असतो. देहान्त्गत बुद्धिलक्षण गहँत ज्ञान सांठविलेलें आहें. त्या, ज्ञानाचा साक्षी ( ज्ञाता ) इश्वर आहे ३३. देहवानांच्या देहांत असणारा आग्ने ह सर्था;

यच रूप आहे व ह परमात्म्याचे रूप आहे. यास्तव सतत यक्त असलेल्या शरीरांत तो घातूंशीं संगत झाळेठा असतो ९४. पूर्वे संस्कारांमुळे तो क्षय व ऐश्वर्याबिषयींचें भय यांस प्राप्त होतो. संस्काररूप स्वभावामुळेंच त्याला शांति मिळते. व प्रसंग विज्ञेषीं मिळत नाहा ३५. इद्रेयांच्या योगाने ज्याचे चित्त आते मूढ झालें आहे असा तो जकह्मपदावि- 'षया माहित झाला आहे. जन्म व मरण त्याला कर्माच्या योगानेंच प्राप्त होते ३६, जोंष- र्त तो यालोकीं तत्त्वतः बह्मविषयास प्राप्त होत नाहीं तोंपर्यंत संसारास व वारंबॉर जन्मांस प्राप्त हातो ३७. पण जेव्हां तो इंद्रियें व. त्यांचे विषय यांचें उद्धंघन करतो व॒योगबलवान. होतो तेव्हा बह्मत्वास प्राप्त झालेला तो स्वरूपानंदांत प्रतिष्ठा पाब्रता ३८, या विषयानंदूमय लोकास प्रतिषिछ्ध करून तो अम्हवान होती ( निर्विकल्पपंदभाक्‌ होतो. ) तो रागादिकांच्या योगानें क्षीण होत नाहीं ( तर त्यांस जिंकून सोडतो. ) तो कोठेंही भासक्त होत नाहीं ३९. परम सिद्धीस प्राप्त झालेला तोसर्वज भ्रूतांचा उत्कर्ष, अपकर्ष, मरण, उद्भव इत्यादे जाणतो ४०, परम फरदी स्थित असलेछा

न महर्षिव्यासप्रणीतं श्रीहरिवंदापुराणं । [. अध्यायः घुरस्तात्कर्मनिर्वृत्तेः पदे अम्हा पत्तिष्टितः ४१ चित्त ग्रन्थीश्व सनसा सुन्ध्यात्पूर्वाश्व यातना । 'भिद्यमानाः प्रलोभन वायुभिन्नमिवार्णगवस ४२ पच्यते हृदय नील फेरेम्यो ज्ञानचक्षषए । 'बम्हप्रोक्तानेवात्मा वे विसुक्तो देहवन्धनात ४३ सजेदपि ष्र । लोके संहरेदापे विद्या । नेजोमूतिरिवाविद्धासेह लोक च संस्जेत ४४ तियंग्योना गतांच्विव कॅमीभेनियमोपमेः । तान्यापे प्रातिसुच्येत अम्हयुक्तेंन वेतसा ४५ अक्षरे च क्षरं चेव योंगकर्माभिवियते । न क्षरं विद्यते तत्र यद्रम्ह कममि्धुवस ४६ [ ५४४ ] इति श्रीमहाभारते खिळेषु हारेबशे भवि- ६यपवीणि षोडशो$ध्यायः ॥ १६॥ वि ः वेशंपायन उवाच ॥ प॒थिव्यां यत्कृतं छिडं तपनेन बिकर्षता' । तस्मिन्नचयस्ताएथ भेनाकः स्वभावविहतो$ईचल: १ पर्बभिः पवंतत्वं च लभते नाम संज्ञितमू । अचलादचलत्वे च. स्वभावान्मेरुरेव स: २ तस्य पष्ठे परविस्तार्ण नगस्य सुमहर्धिमाच । तस्मिस्त पुरुषी व्यक्तोः वसते ज्योतिसंभवः ॥ विंहितश्व सवभावेन तेव परमात्मना ३यत्तट्रम्हमयं तेजी निहितं शिर- सेतिरे । तस्य ज्योतिर्मयं रूपं दाम पुरुषविग्रहस्‌ ४ वदूनादभिनिष्कांतं ज्वळन्तासेव तजसा । चतु-- भिंबदनेयुक्त चतुर्भिश्व द्विजोच्तमेः « वक्कं अम्हसभुज्ूतं अम्हा नाम्हणपुंगवः। तदेव तन्महा भूतं

'पुनर्भावत्वमागतव्‌ ६ उद्धृता पथिवी देवी इरस्तात्साडेळाशयाठ । नम्हत्वं बम्हण; स्थाना-

अम्हवेचा मुक्तीचे उपाय, भुत, भविष्यत्‌ विषय पुढें मिळणारी कर्मफळें या सर्वांस जाणतो ४१. कामादि चित्तमरंथींत व वायूने क्षुब्ध केळेल्या सागरा प्रमाणें विशेष लोभामुळें पृथक्‌ झालेल्या पूर्व यातनांस मनानें निरुद्ध करावें. ( त्यांना प्रतिबंध करावा. ) ४२. ज्ञानहृदटीनें कामादेकांपालून निरुद्ध केठेठें चित्त वेदांत सांशे- तल्याप्रमाणें शुद्ध होतें. व त्यामुळें आत्मा देहबंधनापासून मुक्त होता ४३. नंतर तो साक्षात्‌ इश्वर होत असल्यामुळें आपल्या विदेने दुसऱ्या लोंकालाही उत्पन्न करील. किंवा एकाद्या लोकाचा संहारही करील.. अथवा तेजोमूर्तीप्रमाणें तो एखादा 'अविद्ध लोकही येथें निर्माण करील ४४. अह्मामध्यें योजिलेल्या चित्तानें जुभसंकल्प करून खोडया प्र- माणें प्राण्यांचें नियमन करणाऱ्या कर्माच्या योगाने तिर्यकू-योनींत पडडेल्या र्जावांनाही तां मुक्त करूं शकेळ ४५. कर्म योगाख्य साधनामध्ये क्ष व अक्षर असें दोन्ही प्रकारचे कर्मफल व्यापून राहिलेले असते. पण बह्म नित्य असल्यामुळें त्यांत कर्मोच्या योगानें प्राप्त होणारें क्ष फळ नसतें ४६. इत श्रीमहा० सिल० हारे० भावि० सोळावा अध्याय समाप्त झाला. ॥ १६ ॥ 2, ह. वक | | वेशंपायन:--- वृद्धि पावणार्‍या सूर्याने पृथ्वीमध्ये अ छिद्र केळें होतें त्यांत स्वभा- वतःच झालेला मेनाक पर्वत ठेवला गेला १. पर्वे हणजें कामना पूर्ण करणारे चिंतामणि कामधेनु, कल्पददुमादिक पदार्थ, त्यांच्या योगानें त्याला पर्वतत्व प्राप्त होतें. हणजे पर्वत हृ

गास दुभाने उरुष रहातो. त्या परमात्म्यानेंच स्वभावाने त्याला केलें आहे ३. ते जें प्रतिंद्ध अह्मयतेज तें भस्तकांत ठेवलें. त्याचेच ते दीप्त, पुरुषाकुति ज्योतिर्मय रूप होय ७. तेजाने द्पप्त गण तं तोंडांतून निष्पन झालें. ते चार मुखे व चार उत्तम द्विज यांनीं युक्त होतेंप.ते भम्हापासून उत्पन्न झालेलें मुख ( वेद ) होय. अम्हा बाम्हणश्रेष्ठ आहे.

१७] भविष्यपर्व । | ४७- दलोको लोकतां ग्रतः ७ पद्संधी तरम्हलोक डांग मरास्तदाभवत्‌ । उच्छित योजनडातं सहस्त्र झतसव च ८ एवमेव च विस्तार चतुभिर्गुमितं उणे: । अथवा नेव संख्यातु दाक्यं भूतेन केन- चेत । समा; सहज बहुभिरापे दिव्येन तेजसा ९ चतुर्भिः पार्श्वविस्तारेः झिळाभिराभेसंवृतेः

नगस्य यस्य सजन्दाविस्तारेः शतयोजन: १० कोटिकोटीशतत्पुत्रेगाणितं बम्हवादिभिः । यांगयुक्तः सदास्न्हेनित्ये जम्हपरायणेः ११ मरुज्रिः सह देवेवेरवेवसाभिरेव च । आदत्यावश्वसाहत ररक्ष वसुधाधेपाच ५१२ ररक्ष पाथिवीं चेव भगवान्विष्णुना सह । ववस्वद्दरूणाथ्या च संघात ममितां चप १३ तेन ज्ञाम्हेण वपुषा बम्हपापेन भारत । यत्तः्दष्णामय तेज: सवेत्र समता गतम्‌ १४ यत्तजह्मति वे प्रोक्तं नाम्हणेवेदपारी; । निय- सहुय भड पापत: सत्यज्रतपरायणेः »५ एवमेते जयो लोका बाम्हे$हाने समाहिताः

अहान अम्हचाव्यक्ते न्यक्त पाणे प्रतिष्टितख्‌ १६ त्राम्हणो नियतं कर्म प्रभावेन प्रचे दितिम । पवतसान भावन शश्वदच्छलवादिनास 2७ पएताद्धितमिते प्राक्तं बाम्हणेवेदपारगेः । यदेकं जम्हणः पाद इदृष्टत्व मासतं घदस १८ बहुत्वाद्विपभावानां विश्वशब्दः प्रयज्यते । नाम्हणे-

नवम अडकलाय

"॥४४॥ 0०० ०००७०.

तेच ते महाभूत पुनः भावत्वास प्राप्त झालें ६. त्यानें पूर्वी जलाक्ञर्यांतन पृथ्वीद्‌- वाचा उद्धार केला. अम्हाच्या स्थानास म्हणजे मेरूषृष्ठास प्राप्त होऊन तेच अम्हत्वास ९ चतुमुखतत्वास ) प्राप्त झालें. याप्रमाणें अव्यक्त असाही पृथ्वीचा उद्धार करणारा व्यक्त झाला ७. तव्हा पदसघामध्ये मरूचं सुंग बम्हलोक झालें. ते शग शेकडों व सहस्रावाधे याजन उच्च हात ८. असाच याच्या चॉपट त्याचा विस्तार होता. अथवा त्याची ठामा-रुदा-उचा काणत्याह प्राण्याला दिव्य ज्ञानाने अनेक सहस्र वर्षोनींही मोजता यण शक्य नाहा &. ॥शेलांनी व्याप्त असलेले त्या पर्वताचें चार पारश्वीविस्तार हे राजेंद्रा रकडा याजन वस्ताणे हाते १०, पण त्यांचें यथार्थ प्रमाण कोणालाही कळळें नाहीं, सम्हदवाच्या वद्ळत्त्या, यागयुक्त, सदा सिद्ध, व नित्य बरह्मपरायण पत्रांनी त्याची गणना असख्य वळ] कळी ११. देवंद्रांसह वायूंनी, र्द्रांनीं, वसूंनीं, विश्वेदेवांसह आद्ित्यांनीही त्याच पमाण जाणळं नाही. अत्तो; वर सांशितलेल्या या सर्वासह वितामहाच्या स्वरूपान भग- बान पुथ्वापवाच व पृथ्वांचं रक्षण करूं लागळा. राजा. सर्य व वरुण य]सह संघातास प्राप्त ठल्या पुथ्याच ता दष्णुसह रक्षण करूं ठाग्रला १२,१३.हेभा/ता, परमात्म्याने बह्मापा- न यात झालेल्या त्या त्राहस्वरूपानेंच हे सर्व कलं. विष्णुमय तेज सर्वत्र समतंस प्राप्त साळ आहे १४. अनक नियमांनी युक्त असहेल्या, सत्यवतपरायण व वेदृपारग त्राह्म- शाचा त्यालाच अझ अस हटलं आहे १५. असो; याप्रमाणें हे तीन लोक ब्राह्म दिवसा- "प समाईत आहेत. त्या दिवशीं अव्यक्त असलेलें अहम प्राणामध्ये व्यक्त हांऊन प्राति- डत झाळ आहे, असा अनुभव येतो. १६. इश्वराच्या निःश्वासेत मात्र प्रभावाने विठष प्रकार (वधान कल गेलेले नित्य कर्म निष्कपट भाषण करणाऱ्या पुरुषाकडून शुद्धाचित्तानें. हाऊ लागळे असतां तंच हित असं हटडें जातें १७ वेदुपारगत आह्मणांनीं त्याला हित अस हटळ आहे. अह्माचें जे पद्‌ क्मजन्य सुकृतफलास प्राप्त झाल आहे तो त्याचा एक सामान्य अश आहे असें वेद सांगतात १८. ज्याचा एक पाद हं सर्व विश्व आहे .तो जहभूत आत्म! नित्यसिद्ध आहे. ( कर्म प्राप्य नाही ) पण ब्राह्मणांच्या चित्तवृत्ती अनेक असल्यामुळे त्या सत्यत्रतपरायणांनीं त्या एकाढान्व इंद्र, मित्र वरुण इत्यादि. नांवें दिलीं.

क्ट सहर्षिव्यासप्रणीत श्रीहरिवंशपुराणं । | अध्याय अँम्हभूनात्मा सत्पत्तपरायणेः १५ विश्वरूप मनोरूपं बुद्धिरूप च मानयव्‌ ।) एव द स भगवाच प्रथमं मिथुनं सजत २० स एव भगवान्विश्वी देव्या सह सनातनः ।! वधाय विपळात भोगा तम्हा चराति सानुगः -९स एष भगवाच अम्हा नित्ये बम्हावदा वरः | [नवा- जणपद रांउणासकिंचनप्थेषिणास २२ सोमात्सोमः ससुत्पत्षो धारासलिऊावग्रहात । ययाभ- बिक्ती भतामाबाइधिपत्ये सहेश्वरः २३ अभिषिच्य च भूतेशं कृत्वा कर्म स्वभावतः । नदाल

स्म तदा नाद तेन सा हाच्यते नदी २४ सा अम्हळोके संभाव्यमाभेश्य सहखधा । गा. गता गगनादेवी सततचा प्रससार च २५ सहुख्राथा च राजेन्द बहुधा च पुनः पुनः । इम लाक- सुं वैव भावयन क्षरतेभवस २६ ततो भूतानि रोहान्ति महाभ्ूतफळान च । ततः सव कियारंभाः पवर्तस्ते समनीषिणास्‌ २७ चतुरभिर्वदनेस्तस्य मुखपद्याद्वानिःसताः । तदाक्षरमयी शिद्धिदिशत्वं ससुबागता २८ तस्य ज्ञानमय पुण्य चतुष्पादे सनातनस्‌ । पातित्वेनाभवददवी चम्हा चाच पितासमहः २९ पादा धर्मस्य चत्वारो येरिद्‌ं धार्यते जगत्‌ । ञजम्हचयेण व्यक्तेन य॒हस्थेन च पावने २० गुरुषावेन वाक्येत श्रुद्यगामिनणामिना । इत्येते धमंपादाः स्युः स्वर्गहेनोः प्रचादिता! ४१ न्यायाद्धमेण गह्येन सोमो वर्धेति संडळे । बह्मणो बह्मचरणाद्वेदा

कड बब

य यज्ञामध्ये त्यांचाच ते उपयोग करिदात १९. स्थूठरूप व सूक्ष्मरूप असें दोन्ही बुद्धि- मात्रस्वरूप आहे, असें जाणणारा भगवान्‌ उक्त क्रमानें पहिलें -स्रीपुरुषात्मक जोडपे उत्पन्न करता झाला २०. ( पण तें जोडपें सुद्धां बटाप्रमाणे त्याचेच रूपांतर होय. ) कारण तोच सनातन भगवान्‌ बह्मा विश्व देवीसह अनक भोगांस प्रकाशक करून त्यांच्या उप- भोगाकारितां कः्यपादि अनुयायींसहवर्तमान कर्मानुष्टान कारेतो २१. तो भगवान्‌ ज्मा निर्वाणघदास जाणाऱ्या व दुरिऱ्यांच्या मार्गाची इच्छा करणाऱ्या नह्मबेत्यांस नित्य श्रेष्ठ आहे २२. स्त्रगांतून पडळेली जलधारा हच ज्याचें रूप आहे अज्ञा सतत अलुष् ज्ञान- सक्तिमान्‌ परमश्वरापाठून चंद्र झाल्य. त्या धारेने त्या महेश्वराला भूतांच्या आधिपषत्यावर अभिवक केळा २३. भूतेशाला अभिष्षेक करून व स्वभावतः कर्म करून ती ६ घारा ) सत्झाळ मोठा नाद करूं ठागली. त्यामुळें निला नदी असें ह्मणूं ठागढें २४. असो; ती पूज्य बझळाकात सहस्रधा फोडून झणजे मार्गरोधक पर्वतादिकांचें उन्मळन करून आकाांतून पृथ्वीवर आल्याकारणानें ती देगंगा हेऊन सात मुखांनी पसरली ( गोदा- चाहा उद्दछून हा उल्लेख असावा. ) हे राजेंद्रा, भागीरथी, नर्मदा इत्यादि नद्यांच्या रूपाने ता पुन: पुनः असेक प्रवाहांनी पसरते. असो; आविद्याजन्य अशा या व पर लोकाला पुड करीत चंद्र राहतो २५ २६ त्यामुळें महाभतांचीं जणंकाय फळंच अशीं मरत ( जरायु जादि चतुविंध प्राणी ) वृद्धि पावतात. त्यांच्या योगानें विद्वानांचे सर्व क्रिया- रभ प्रवृत हातात २७. ब्रह्मदेवाच्या मुखकमळापासून चारप्रकास्चे चार. वेद निघाल. तेव्हा ताच अक्षररूप सिद्ध उपडेज्ञत्वास प्राप्त झली २८. त्याच्या. ज्ञानमसन पुणय़क्तारण सनातन. ( कह्या, उद्गाता, होता ब अध्वर्य या ) चार पाद्मय यज्ञ असन त्याचा स्वामी

जेह्मा देव झाला. पण हें संत्र पितामह ( शुद्ध बह्मच ) आहे २९, ज्यांच्या. योगाने जमाच घारण हात ते धमाचे चार पाद आहेत. स्वाघ्यायरूप व ध्यानरूप अक्षा व्यक्त

क्यात रक प्राद हता. मृहांत स्थित असलेल्या गहस्थाश्रमार्न दसरा प्राद होतो.

आह्ण़य़ा सराव दुवह झालेल्या वानप्रस्थाभमानें तिसरा प्राद होतो. आणि तत्त्वमस्याद्रे

कुष्गु ___._. भविष्यपर्वे ४९.

चर्तन्ति शाश्वताः ३२ गृहस्थानभिवाकथेन तृप्यन्ति पितरस्तथा । करषयोरे च अरसेण नगस्थ शिरांसे स्थिताः ३३ नगस्य तस्य संपश्य मेरोः शिखरसुत्तमम । पद्ध्चा संपीड्य वृषणा 'वृषिभिस्तार्वचारयते ३४ ग्रीडां निगह्य पष्ठं च विनाम्य प्रहसान्षिव । नाभिदेश्षे करो न्यस्य सर्वतोंगानि संक्षिपत ३५ म्धिं बह्म सडात्क्षिप्य मनसापि पितासमहः । असजन्मनसा विष्णु योगादयोगेश्वरस्य च ३६ व्यातिरिक्तादियो शिष्णुबिबाहविंबनिवोद्धूतः । तेजोसूर्तिधरो देवो नभसींवुरिवोदितः .७ रराज ञअह्ययोगेन सहत्षांशुरिवापरः । विराजन्नमसो मध्ये प्रभाभिर-

क्त

कूटस्थ आत्मत्रत्त्वप्रातिपदक संन्यासाश्रमानें धर्मांचा चवथा पाद होतो. हे धर्मपाद सुखाचे कारण ह्मणून सांगितलें आहेत ३०,३९१. वेदान्तन्यायानें श्रवणमननद्वारां पारिपर्ण झालेल्या विचाराच्या व योगसंशुक गुह्य धर्माच्या योगानें मंडळामध्ये सोम वाढतो. ( बह्मांडगोलामध्यें चंद्रदेवताक मन अध्यात्म फरिच्छेदाभिमान सोडून समष्ट्यमिमान धारण करतो. ) या प्र- माणे प्रमाणभूत वेदापासन योगानुष्ठानाचें ज्ञान करून घेऊन साक्षात्‌ योगानष्ठान केलें असतां शाश्वत वेदही बाधित होतात ३२. पूर्वोक्त बम्हप्रातिापादक वाक्याने यक्त अस- लेल्या गहस्थांस पाहून पितर तृप्त होतात. त्या पर्वताच्या शिखरावर रहाणारे क्रषीही धंमांचरणानें आनंदित होतात ३३. ( याप्रमाणें आपापल्या आश्रमधमीचें अनष्टान कर- णाऱ्या गहस्थादिकांचे आहिंसा, सत्य, अस्तेय, ब्रह्मचर्य व अपस्ग्रिह हे यम आणि शोच संतोष, तप, स्वाध्याय व इश्वरप्राणिधान हे नियम स्वभावतःच सिद्ध होतात असें सांगन आतां आसनादे पुढच्या योगांगांचें विधान करण्याच्या इच्छेने प्रथम मेरुशिखरसज्ञक नबह्मलोक जिंकावा असे सांगतात.) ज्याअर्थी आश्रमधमंतंपत्न कर्षीकडून त्याचाच विचार

केला जातो त्याअर्थी त्या मेरुसं्ञक पवते उत्तम शिखर, पायांनी व्षणांस दाबून धरून, पहा ३४. म्रीवेच्ा निग्रह करून ( म्हृणजे हनवटी गळ्याच्या खालीं रांवून ), ऊर वर

येईल अश्या बेताने पाठ वांकवून, हंसत असल्याप्रमाणं ( दांत दांतांस स्पधा न करतील अश्ाारीतीनं ), नाभिप्रदेशीं जोडलेले हात घरून, स्वतः शरीरावयवांचा निग्रह करावा ३५. मूर्धास्थानीं बम्हाचा न्यास करून मनाने पितामहार्चेही संघारण करावें. कारण योगेश्वराच्या योगसामरथ्यानें पितामह मनाने विष्णूस निर्माण करता झाला. ( त्यानेही प्राणायामाच्या योगाने मनाचा निरोध करून सृष्टीच्या उत्पत्तीचे अचिंत्य सामर्थ्य मिळावेलें. तसेंच आधुनिक जीवालाही प्राणायामान मनोनिग्रह केल्यास अचिंत्य ऐश्वर्य प्राप्त होणे शकय आहे ) ३६. ज्याची इंद्रिय विषयांपासून निवत्त झालीं आहेत असा प्रत्याहारव!न्‌ योगी जवळ असलेल्याही विषयांचे ग्रहण करीत नसल्यामुळें परिच्छेदा- मिमानाभावीं व्यापक होतो. मुशीत धातूंचा रस ओतून त्यांतून तसठी च मूर्ति जशी काढावी तशी त्याची अवस्था होते. आकाशांत उद्॒‌य पावलेल्या जणुं काय चंद्राप्रमाणे तो तेजोमतिंघर दैव होतो. ( याचा भावार्थ-- घटामध्यें ठेवलेल्या दिव्याची प्रभा घटांतीळ अवकाक्ा- लाच मात्र व्यापते; तिलाच घटाच्या तोंडांतून बाहेर सोडल्यास ती घरांतील कांही मागास व्यापत्ते पण तोच घागरांतील दिवा बाहेर काढल्यास घरांतीळ सर्व भागास व्यापतो. हँ प्रासेद्ध आहे. या दृष्टान्ताप्रमाणें जीव चैतन्य देहांत असले झणजे केवळ देहांतील भागासच विषय करते. इंद्रियांच्या ह्वारां बाहेर. गेले कीं, त्या त्या इंद्रियांच्या विषयास व्यापते, व मनानें त॑ सर्व. सृष्टीचे चिंतन करूं ढागल॑ कीं, जगन्मय होते. त्यामु-

धे

आक. हाका कला

१ महर्षिन्यासप्रणीतं श्रीहारेवंशपुराणं | डं

तुळ प्रथः: ३८ नोपलभ्यात मूढानां पत्यक्षे बह्म शाश्वतस । ळळाटमध्ये त्ष्तिं टरधाभूतं क्रियां प्रामे ५९ ज्योतिश्वक्षूषि संबद्ध बिंबं भास्करसोसयोः । बुध्या पूव तु पश्यान्त अध्या- स्सविषय रताः ४० बाह्मणा वेदविद्वांसः सत्यन्रतपरायणा'ः । नेतरे जातु पश्यन्ति अध्यात्स नावबुध्यते ४, हिंसायोगेरयोगात्मा सर्वपाणचरेनृप । झ्‌तयो झांवे भूतेशो _ मोहम्राप्तेन ख्बनसा ४१२ कमाभेः कुत्सितेरन्येः सवपाणिवधेषिणास्‌ । नराणां योगनाधाय स्वेघु मातेषु भारत ८३४ ससाहेतसना बम्हन्मोक्षमाप्तेन हेतता । चन्दमण्डलसंस्थानाज्ज्योतिख्वान्ये समह- त्तदा ४४ प्रुविड्य हृऱ्यं क्षिप॑ गायञ्यानवनान्तरे | गर्भस्थ संभवो यश्व चतुर्धा पुरुषा- त्मक: ४५ बह्मतेजोसया युक्तः झाश्वतो5थ धरुवोइव्ययः 4 न चेंडियगुणेयुक्ती5युक्तस्तेजो- ग्रृणन च ४६ चंदांछाविमलपख्यो आजिष्णुर्वर्णसोस्थतः । नेत्राभ्यां जनयद्देवो क्ररंबे द्‌ यजञुषा सह ४७ सामवेद च जिह्ाग्रादर्थर्वांणं च सूर्धतः । जातमात्रास्तु ते वेदाः क्षेत्र बविन्द्न्ति

1. ] |.

नागीण ७१७0 ७७0000000७” डड

ळेंच योग्यांना सर्वज्ञत्व प्राप्ष होत असतें ) ३७. नंतर देहादि तांदात्म्याध्यास जाऊन प्राप्त झाढेल्या बम्हभावानें तो योगी साक्षात्‌ दुसऱ्या सूर्याप्रमाणे ज्ञोभतो. त्याच्या हृद- याकाज्ञांत प्रभु अतुल प्रभांनीं विराजमान होदो ३८. पण भुंवया ब नासिका यांच्या राधंभागीं असणाऱ्या व नियमन क्रियेस उद्देशून द्विधा झालेल्या शाश्वत बम्हास मूढ साक्षातू जागत नाहांत ( पण योग्यांनीं तेथेंच चित्ताच्या धारणेचा अभ्यास करावा ) ३९. ( आतां धारेचा विषय सांगतात--- ) सूर्य व सोम या ज्यांच्या देवता आहेत अक्षा इडा व पिंगळा नाडींच्यामध्यें नेत्रांशीं संबद्ध असलेली ज्याते हा धारणेचा विषय आहे. पूर्वी अध्यात्मांवेषयामध्यें रत असलेळे.मागाहून बुद्धीच्या योगानें तिळा पाहतात. ४७. घेदुवेत्ते व सत्यत्रतपरायण बाम्हणच तिठा पहातात. अध्यात्म्यास न जाणणारे इतर पाकुत जन त्यास पाहू शकत नाठींत ४१. ( इतराचें वर्णन करितात ) जो या भूलोकॉ भूतांचा निग्रहानुमह करण्यास समर्थ असलेला योगी ऐश्वर्यकृत मोहास प्राप्त झाठेल्या चित्ताने अयोगात्मा होतो त्या योगास प्राप्त होऊनही स्वरूपानंदापासून च्युतचित्त झालेल्या पुरुजास ऐश्वर्य सर्व प्राणभक्षक (हिस्ता योगानें पराभूत करून सोडतात ४२. सर्व प्राण्यांचा वध करण्याची इच्छा करणाऱ्या त्या पुरुषांचा जो इष्ट विषयांच्या निमिचानें अन्य कुत्सित कमीशीं संबंध जडतो. ( यास्तव योगसिद्धीविषयीं आनंदित न होतां त्या श्रेयो मार्गात विघ़ करणाऱ्या आहेत असें जाणून त्यांचा त्याभ करावा ) ४१. योगा- मध्यं अशा अनक विप्नं यत असल्य'्मुळें अम्हामध्यें मनास स्थिर करून मोक्ष ॅमेळावे- ण्याच्या हेतनं चेडमेडररूप मनोविग्रहास सोंडून त्यांतील मोठ्या दीप्त ज्योतीस म्हणजे इंद्यस्थ चतन्यास आप्त वहाब ४४. विघांच्या भीतीनें सत्वर हृदयांत प्रवेश करून गाय- व्याख्य सगुणनम्हाचंडी प्रकाशक अशा शुद्ध ज्योतीमध्ये स्थिर रहावें. अव्यक्ताचा संभव अकार, उकार, मकार व अधमात्रारूपानं चार प्रकारें होतो ४५. तो पनिरातिशय उत्कृष्ठ तेज जें चेतन्य तन्मय आहे. इंद्रियादिकांचा विषय होत नाहीं. तो शाश्वत, कृटस्थ व भव्यय आहे. तो इंद्रियग्राद्य रूपारद गुणांनीं युक्त नाही. पण तेजोगुणांनीं ( म्हणजे गातात तादात्म्याध्यास झाल्याकारणानं त्याच्या सुसदुःखांदे गुणांनीं ) युक्त होतो ४६.

व झप्य हे न्याल र त्हादकारक आहे. तो सद्नेसतरण पावतो. लाह अ त रुंष्य हे ज्यांचे वर्ण आहेत अशा तेज, जळ व अन्न यांच्या परिणामभूत

र्ण बड म र्ग भं ४9 पव ४ ७] _ भविष्यपर्व । कश

तत्त्वतः ४८ तेन वेदत्वमापक्षा यस्मातठ्न्दन्ति तत्पदस्‌ । ते सजस्ति तदा वेदा ञह्मपरव सनात- नस्‌ ४९ एरुषं द्व्यिरूपाभं स्वेः स्वे्भावेर्सनोभवेः । अ्थर्वणस्त यो योगः शौर्षे यक्ञस्य त्स्यूतया ५८ आवाबाहवन्तर चेव फग्मागः स भवेत्ततः । हृदय चेव पार्श्व च सास भाशस्तः निर्मितः ५१९ बस्तिशीषे कटीदेरी जंघोरुचरणः: सह | एवसेष' यळुर्भाग: संघातो वक्षकल्पित: चुरुषा [दव्यरूपाभम* सभूताह्यमरात्पदात ५२ स ह वेदसयां यक्ष सवेभतसुखावहः । उभ- याळाकयोस्तात ।डेसावज्यः सनातनः ५३ योगारंभं कर्म साध्यं बह्मचर्ये सनातनस । प्रभव: सवभूतारना. यो विन्दन्ति सा वेदवित्‌ ५४ स सिद्धः पोच्यते छोके सारेच न संदायः निर्कतेः सर्वकमभ्यो खुनिमिर्वेदपारगेः ५५ वेष्णवे यक्षसित्येवं नवन्त वंदपारगा: । बाह्मणा' निकमश्रान्ता वेदापानेषदे पदे ५६ जनमेःजय' उवाच ॥ चेतसस्तृपळंभं हि मनोग्राहस्य कामत: । कारणं भश्रांतुभिच्छार्‍मः यथा त्व सन्यसे सुने ५७ वेजषेंपायन उवाच ॥ न हास्य कारणं किचिद्वाह्य भवा. भारतः । अंतगत कारणं तु शरीरं सानसं सुप ५८ येन वेद्य विदुसत्या आह्णाः सोशेतत्रताः । अवेयमांपे वेद च शक्यं घेत्तं न. कसंणा ५९

“भभ ह हसिििसिकाा्कााळाकााााावात रिश डय "काडा

फशी” णी”) औभणताचा

ही

देंहाकमरांत तो राहिळेळा असतो. तो देव दोन्ही. नेत्रांपासून यजुर्वेदासह' करग्वेदास उत्पन्न करतो ४७. त्याच्या जिह्लाय़ापासून सामवेद वः मूधप्रदेश्ापासून' अथर्वणवेद झाला. व्यक्त होतांच हे आपापल्या उपाधीस प्राप्त होतात. ४८. ते तत्पदास प्राप्तहोतात हणूनच त्यांना वेदत्व प्राप्त झालं आहे. ते वेद्‌ अगोदर सनातन'ब्रह्मास प्रकाशित करितात. ७२९, ते चारी.मिळन आपा- पल्या स्वभावभूत मनोरथांनीं दिव्यरूपाकाति पुरुषास निमाण करितात. अथर्वणाचा. जो! यांग तं यज्ञार्च मस्तक ह्मणून हटले आहे ५०. त्या पुरुषाच्या बाहूंचा मध्यमाग व. गळा? हाः कग्भाग होय. हृदय व कुशी हा सामभाग निर्माण कला आहे. ५१.. बस्तीचें मस्तक: आणि जंघा, मांड्या व चरण यांसह कटिदेंड एवढ! हा यजुर्भाग होय: सारांश, अज्शाः प्रकारचा यज्ञकल्पित संघात आहे. दिव्यरूपाने प्रकाशमान होणारा' पुरुष अमर पदापा- | सूनः उत्पन्न झाला. तो वेद्‌मय यज्ञ सर्वभूतांस दोन्ही लांकीं सुखावह आहे. कास्ण तोः

सनातन योगयज्ञ. हिंसाशून्य आहे ५२,५३. सनातन कर्मसाध्य योगारभ ब्रह्मचर्यात. स्थित आहे. या सवंभूतांच्या उत्पत्तिरूप योगाळा जो जाणतो तो वेदवेत्ता होय ५५. त्याला लोक्धंमध्यं सिद्ध असे हणतात. ती त्याची सिद्धिच आहे यांत कांही संशय नाहीं. सर्व कमंबधांपासून मुक्त झालेल्या व वेदांत. पारंगत असलेल्या मनीकडून' तो. सिद्ध हटला जातां ५५. परमाथ वस्तु प्राप्त करून देणाऱ्या वद्रहस्यः विद्यारूप पदामध्यें निष्ठा ठवर- एणार, [नयमाच्या यांगाने श्रांत झालेलं वदपारग ब्राहझ”८ण' त्याला मज्ञ. अर्स म्हणतात ५६... जनमेजय: ---स्वेच्छेनं मनाग्राह्य असलेल्या. चित्ताचा उद॒थ पुनः: कोणल्या कारणानें. होतो*. हे मुने, आपल्याला जसें माहीत असेल तसें सांगा. तें ऐकण्या'ची' माझी इच्छा आहे ५७: वेशंपायन :-- | कारण कांहीं नाहीं. हं राजा, चित्ताच्या' पनरुद- या'च कारण आंतर अहे. शरीरानं केलेल सुकृत व. दष्कुत मनामध्ये संस्काररूपानं असतं

तच मनाचे उद्धोधक आहे ५८. ज्या' चेतन्यानें सर्व जाणलं. जातें तें तद्रूप सचे. असल्यामुळें अवेद्य असंही' ते. ज्लास्र व आचार्य यांच्या उपदेशाच्याः हारां वे होतें. कमाने नव्हे

तोझषू्ण वते करणारे जाह्मण मर्त्य त्याला याच उपायाने जाणतात ५९. राजा, यास्तव वेदाध्यायी, विद्यामदहीन, बक्षयज्ञादे. करणाऱ्या, सदा ज्ञातततत्व ब्राझणानें सिद्धीकारतां'

ट्र सडबिंव्यासप्रणीतं श्रीहारिंबंशपुराण । री [ अध्याय£ नाम्द्ोपविदीतनचसदानहानिधावेणा । सदाविदिततस्वेनासिद्धिहेतोमहीपते ६१. तदा सैवय :रचिडत्या निता बम्हकमंणा 1 उपतिष्ठेत स भअुरुबडांजालेपरा टवंजः ६१ सायं पापण्यतच्वज्ञो सोक्षकर्मानि कारयेत्‌ । विंनीतो जम्हभावेन समा हितसातळछानः ६२ संभप्रपयेदे मनसा वेप्ष्णवं पदसुसममस । ध्यायक्षेव भसीदेत समाहितसाताहेजः ६३ गच्छत परमं अम्ह निर्विकारेण चेतता । अपुनर्भवभावज्ञो निर्भसो भावबन्यनात ६४ तदेवाक्षर- मिच्याहर्यत्तट्रम्ड सनातनस्‌ । ताहे तत्कसंयोणेन विद्यायोगेन दाशतम. ६५ जाम्हणानां विनालाना घेष्णवे पद्संचये । सवेडव्यातिरिक्ताना कासयोगविगाहणास ६६ अघुनर्भा- विना छोकाः कसंवांगप्राताठंताः । अनादानंन सससा राजन्कलाण कममाण ७७ अता द्ृघ्यते जन्तुर्निरादानात्मखुच्यते । ञाम्हणेश्यः कियावातिजेतोः पूवाज्जनाधिप ६८ पक्तर्श्व- द्वियवन्थेन मापश्व परनं पडळ । न भूयः एुनरायाते सध्तुषं देहविग्रहस ६९ | ६१३ ] इति | श्रौमन्मडाभारते खिळेघु हारिवंशे नविष्यपवाणे सप्तदशो५ध्यायः ॥ १७ ॥ र

जनमेजय उधघाच ॥ उपसर्ग च योग च ध्यातब्यं चेव यत्पद्स्‌. । न भूयः पुनरायातिं मानुधं देहविग्रडन १ वेशपायन उवाच ।। श्वृणु विश्तरतः सर्वे यथा पृच्छासे भेधया । उपपरधेन मनसा ज्ञम्हादींनामनेकधा २ पंचासेद्धिएणांस्त्यकत्वा पद्यतो नम्हणो सूप । यत्न करावा ६०. सदा शुचि व बहझकर्मांच्या योगानें नियत होऊन साधक जाह्मणानॅ हात जोडुन गुरूपाशी शुश्रषेकारितां उभं रहावे ६१. त्य तत्त्वज्ञान सकाळसंध्याकाळ मोक्षोपयागी कर्म करावीत. नह्मभावारने गवहीन, समाहितचित्त व मननशील. व्हावें ६२ मनान उत्तम केष्णवपदास प्राप्त व्हावे. छत वित्त ब्राह्मणाने ध्यान करीतच. प्रसन्न रहावे ६३. अपुनजन्माचा भाव जाणणारा. वं परमात्म्यामध्ये चित्ताचा सर्व भाव ठेवल्यामुळे ममताशून्य झालेला. साधक निर्विकार चित्ताने परजह्मासः पॉाँचतो ६४. जें सनातन जश तेंच अक्षर असें ह्मणतात. निष्काम कर्मयोग व विद्या- योग यांच्या योगानें त्याचा साक्षात्कार होतो ६५ गवेशून्य, वेष्णव पदामध्ये. निश्चित सव द्रब्यराहेत ( संग्रहशून्य, त्यागशील ) व खासा कर्म योगाची निंदा करणारे असे ज त्राह्मण त्यांना त अक्षर ब्रक्नम अवगत होत ६६. हे राजन्‌, प्रत्येक कर्माच्या फळावि- ष्या मनापासून नारच्छ असलेल्या पुरुषांचे पुनर्जन्मरहित लोक कर्मयोगामध्येच प्रति- ४ित आहेत. ( निष्काम कमयोगानें त्यांना मोक्ष प्राप्त होतो. ) ६७. कारण फुलाचे सकल्यद्वारा महण केळ का प्राणी बद्ध होता व संकल्पानेंच त्याचा त्याग केला असतां तो; मुक्त हाता. हे राजन्‌, कमफला'चा त्याग पूवसंस्कारामुळेंच होणें क्षक्य आहे. यास्तक वद्वान्‌ ञाझणांपासून कमाचं तत्त्व समजून घेऊन प्राण्याने कर्म संपादन करावें ळ्ट याझमाण दाव प्रयत्न करून इह्वेय बंधापासून मुक्त व परमपदास प्राप्त झालेला योगी पुनरसाप मानुष शरारांत येत नाहीं ६९. इति श्रीमहा. ति. हारे भांषेष्यपवांचा सतरावा अध्याय समाप्त झाळा. ॥ १७॥

जनम जय:--ज्याच्या योगाने मानुष देहाकार पुनः प्राप्त होत नाहीं ते ध्यान करण्यास उडाचेत पद, यांग व त्याचा उपसर्ग मला सांगा १ वशपायन:-बह्माद याग्यांस अनक्क प्रकार प्राप्त होणाऱ्या योगोपसर्गादिकांविषयीं तं जे विचारीत अ हेस तं सवे मेघा- रफ सनान पक २. राजनू, पांच इंद्रिभांनी क ल्प्ढ्ल्या दूरचा शब्द ऐकणं, दूरचे रूप

बुट | भविष्यपर्व । शश

योगयुक्तेन मनसा पंचे द्रियनिवासिनः ३ नम्हणाश्विन्तयानस्य अग्डयज सनातनम । बहु- रूपमनेश्वयांत्मवताते निरोधनभ्‌ ४ पंचेंद्रियस्य ग्रामस्थ नबद्वारस्थय भारत । कामक्रोधस्य छाभस्य सान्वरुद्धस्य सधया ५ तेजसा शुर्धे वाधाय धूमो दोधूयते महाःन । नीललो ह्ि- तवणाभेंः पोत; श्वेतेश्व धाताभिः ६ मांजिष्ठरागवर्णाजे कपोतसदशेस्तथा । शुद्धवे- डूयेवणांभेः पद्मवर्णदलळप्रभेः ७ स्फाटिकेमाणिवर्थाभेनगिन्दसहशोस्तथा । इन्देगोपकवर्णा

भेश्वन्वांशुसलिलप्रमे: ८ बहुवणें: सुधूमोधेरिंदायुधसमप्रभेः । संपतासिश््व युगपन्मेघे!रिव समागम ९ नेरुध्यन्त इवाकाशेपक्षवाद्वरिरिवाजिभिः । ते घुमवर्णाः संघात घना: साल- छूधारिणः ॥ निर्वेसुश्वेव तोयोघान्विविशुव्तधातळे १० मार्ध्े वेव महानग्रिमांनसो धूयते पड: । खुक्तः परसयागन शातशोधिभिराबृतः ११ तस्याचेंबिस्फुलिंगानां सहस्षाणि शताने च । वससखुः सवगानेभ्यो ज्वळान्िव य॒गासथयः ५२ यावन्त्या वर्षधारास्तु तावंत्योच्यॉ नरूस्य च । ससयुवारिधाराभिर्विएळे वसुधातले १३ वर्णाभ्यां युज्यमानस्य वाय दोघ्यते' महात । दव्यासेद्धणणाळूतः सूक्ष्मभाणविवर्धनः १५४ वेगवान्भीमनिघोषो बलळवान्पाणगो- चर: । तरच चाभेसंघातेधाताभिः सह संगतः १५ सहसख्रशोथ दातश्ा माते कृत्वा पथग्वि-

आणण णा

पहाणं, इत्यादे पांच सिद्धीरूप पंचइईंद्रियांत रहाणाऱ्या गुणांचा त्याग करून यागयुक्त मनान अह्याचे दशन घंणाऱ्या ४, सनातन बह्मयज्ञ करून अद्माचें चिंतन करणाऱ्या पुरुषास परवराग्याचे बळ नसल्यास अनेक प्रकारचे उपसर्ग उद्भवतात ७. पंच शानँद्रेय समूह, नऊ द्वारे, काम, क्रोध वलोभ यांचा निश्वयात्मक बुद्धीने चांगळा निरोध कैठा तर| ५ मुवयाव प्राण यांच्यामध्ये ठेवलेल्या तेजाशीं चित्ताचा संयोग करून राहिलेल्या याग्याठा भयकर धूर दिस लागतो. नील वर्ण, रक्तवर्ण, पीत, श्वेत, मांजिष्ठ पारव्या- सारखा, शुद्ध वडूयंवण, पद्मवण, स्फटिक मण्याचा वर्ण, नागराजाच्या वणांसारखा वण द्रगोप किड्याचा वर्ण, चंद्राकिरिण व जल यांच्या रगासारखा रंग, इंद्रधनष्यासारखा वानर रग इत्याद अनेक प्रकारच्या वर्णांनीं युक्त असलेल्या फार मोठ्या पृमांचे ओघ एकाचवेळी सवे बाजूंनीं येत असलेल्या मेघांप्रमा्णे पळत येत आहेत असें ड्‌सत ६-९. पंखयुक्त पर्वताप्रमाणें असलेले ते जणंकाय आकाशास भरून सोडतात त धूमप्रवण संघात जळाला धारण करणारे मेघच होत. ते जलसमूहास ओकतात व पृथ्वीतळी प्रवेश करितात. (हणजे रज व तम या गुणांच्या योगाने अविरक्त याण्याठा नाड्यामध्यच हा सव भास होतो ) १०. नंतर मूर्धाप्रदेशीं मोठा मानस आथे पेटतो. परम सामर्थ्याने युक्त असलेला तो प्रभ रोकडा ज्वालांनीं आवृत झालेला असत! १९. युगांतींचे अग्नीच जळत असल्याप्रमाणे त्या अय्नीपास्रून सर्व गावांतून हजासें व शंकर्डा किटाळें बाहेर निघतात १२. जितक्या ज वृष्टांच्या धारा तितक्‍याच अग्नीच्या; ज्वाला जल्धारांशी मिळून विपुल पृथ्वीतलावर येऊन पोचतात १३. जलव आशे यांच्या उल वे लालवणीनी युक्त असलेल्या ( त्या रूपाने परिणाम पावलेल्या ) त्याचा सत्त्वो- (कॅप झाला असता दुव्य सिद्ध गुणांपासून उत्पन्न झालेळा व सूक्ष्म प्राणांची वा्धि कर- णारा महावा्यु वाहू लागतो १४. तो वेगवान, भयंकर घ्वाने करणारा बलवान्‌ वायच साणसज्ञक सूत्रात्मा होतो. तो अश्नीशीं ज्यांचा हढ संबंध झाला आहे अशा त्याच पथ्वी चे जळ या धातूशी संगत झाला असतां स्थूल होतो १५. नंतर ञहझमॉरत अग्नि, दुय

1.1 महधिंव्यासप्रणीतं श्रीहर्विंशाप्रार्ण ।. [ भध्यास.

धाम । असिरत्रायुर्जलं भमिंधांतवो जम्हचोदिताः १६ ससवायत्वसापशचा ची जभूता सही पते ' संघात तम्हयेभेन धातवो गामता नृप १७ यट्टम्ह वक्षपोमंध्ये सर्कस: पुरुषो चिराठू । तयोरन्यान्वसन्त्सूक्ष्मान्तसने एुरुषोीतसः १८ स एव भभवान्विष्णुव्यक्ताव्य्त समातन: आधारः सवंबिद्यानां प्रलये प्रलयान्तळत्‌ १९ तं सार्घि धातुभिनंद्ध विशान्ति अम्हःचोिता भे तैढतरा पर्वा: सर्वे ज्ञातारः सुखदुःखयोः २० अथ चोष्टितुमारन्या मूर्तयो नम्हसमिता: | भिच्वाचधरणी देवी पापयन्त दिशो दृदा २९ इत्येते पार्थिचाः सर्वे कषयो बम्हनिर्मिता: । तनैव झलयं याता भूमित्वउुपयाग्ति च १२ कर्मक्षयादिठुच्यंतेधाताभिः कर्मबन्धनेः | कर्मक्षयाठ ' सक्तत्वाद्न्द्रियाणां च बन्धनात २३ तामेळ प्रकृति यांति अक्षता कर्मगोचरे: | क्षराद्धूमक्षयं येच अधिगर्भास्तपोमथाः २४ येन तन्तारिवाच्छन्नो भावाभावः प्रवर्वते । घूमादभ्रास्तु संभूताः अभात्तायं सुनिमलम्‌ २५ जगतीं जलात्तुसंभूता जगत्येव च यत्फळड । फलाद्रसस्तु संजक्ले रसात्याणम्तु देहिनास २६ रसश्व तन्मयो यज्ञे यत्तजम्ह सनातनस्‌ । प्रधानं बम्हेचोहिष्ठ बहुभिः कारणान्तरेः । ज्ाम्हणेस्तपासे श्रान्तेः सत्यन्नतपरायणेः २७ अव्यक्ताद्व्याक्तिमा प्न

जल व भाम ह धातू शकर्डा अथवा सहस्रावाथे भिन्न भिन्न सूती करून रहातात १६. हे राजन्‌, संघातरूपास प्राप्त झालेले ते धात बीजभत बनतात. हे राजा, बह्मवेगानें ते घात सघातरूवास प्राप्त झाल आहेत १७. दोन्ही नेत्रांमध्यें असलेलं जे चेतन्य तोच सद्ष्म' पुरुष व वराट हाय. त्या दोघांपासून बह्मभूत योगी त्यांच्याच सारखे दुसरे सूक्ष्म वसू नमाण करता (८. अशा योग्यतेचा योगी हाच भगवान व्यक्ताव्यक्त सनातन विष्ण हाय. सव वद्याचा आधार, व प्रलयसमर्यी प्रलयान्त करणारा आहे. १९. मुर्धाप्रदेशी सृत्रात्मरूपान [स्थत असलेल्या योग्यामध्ये ब्रज्ञदेंवानें ज्यांस प्रेरणा केडी आहे असे इतर झतदु-वाच भाक्त् व जाते जीव प्रवेश कारतात २०. कारण स्थळ देहावरील आभिमान टाकून इशसाम्यास प्राप्त झालेळे व सूत्रात्म्याच्या ऐश्वर्याने यक्त असलेले ते चेष्टा कराव- यास ठाम असता दशादेशांस जाऊन पोंचतात. ( या अवस्थेंत योगी सर्कात्मरूप हात असल्यामुळ सवावत होतो ) २१. याप्रमाणें हे खर्व पृथ भूतांपासून झाठेळ कषी व्यवहाराकारता योग्यांनींच निर्मिळे आहेत. प्रलयसमयीही तेथेंच लीन झालेले ते भामे- भावास आहत हातात २२, कमक्षय झालेला असल्यास ते कर्मबन्धनभत घधांत कडून मुक्त कठ जातात. कमक्षयामुळे त इंद्रियांच्या बंधांतून मुक्त होतात २३. आणि कर्मठ लोकांस सशात असलेल्या त्याच प्रकृतीस प्राप्त होतात. पण तेच आग्निहोआढदे प्रधान कुच्छूचां- द्वायणाद तपामय असले तर त्या कमामुळें धरमादे मार्गानें प्राप्त होणाऱ्या स्थानास जातात. ( तेथून पुनः संसारांत यावें लागतें. ) २४. कारण न तुटलेल्या तंतूप्रमाण कमाच्या थोगाने सड्सद्रूय संसार प्रवत्त होतो धूमाच्या दारा त अभरूप बेनेतात. अश्नापासून आते. निर्मळ जल झालें २५. नंतर जलरूप झालेले त कर्मी रेट'च्या धारांबरोंबर पुर्थ्यावर येतात. तेथें ते अनक्षरूय बनतात. तें अन्न उस्पाच्या शरारांत जाऊन अंत्नरूप फलाचें रसामध्ये रूपांतर हाते. रसापासून रक्तार्दी कमान शरारधारी जीवाचे प्राण पुष्ट होतात २६. फळापासन उत्पन्न झालेला रस बहम- अतन्यमय असतो. ( बह्माच्या सत्तेनेंच देहादिकांमध्ये चेतन्य असतं. ) यास्तव र्जे सना- तन अक्ष तंच प्रधान आहे, असें अनेक यक्तींनी तप करून श्रांत झालल्या क॒सत्यवतु-

१९ १ भविष्यपर्च । ५०५ स्वेन भावेन भारत । अन्तस्थं सर्वभूतेषु 'चरन्तं विद्या सह २८. कमकतोते राजेंद्र विषयस्थ- सनेकधा । नोपलभ्येत चक्षुभ्या तपसा दग्धकिल्बि: २९ उपलभ्येत चक्षर्भ्या ज्ञानभिर्न- म्हवांदाभिः । निःसृतस्तु कुवोसंध्यान्मेघमुक्त इवांजुसाच ९० चरद्धिः पक्षिवछोकेनिद्द- द्वोर्नेष्पारेप्रहेः । योगधर्भेग कोरव्य झुवमासाथते फलम्‌ ३१ पादुर्भावंक्षयं चेव भूतस्य निधनं तथा । विधत्ते शतशो अम्हा संक्षये च भवेत्तदा ३२ कमणः कर्मयोगज्ञो भूतेभ्यो नाव- सराय: । अविनाशाय लोकस्य धर्मस्याप्यायनेन वय ३& युर्ग दहादरासाहर्नं सहस्नयुगसोहे- सस । एतट्टम्हयुगं नाम युगानां प्रथमं युगम्‌ ३४ सहस्रयुगयोरंते संहारः प्रलयान्तकृत ! खझूम भवाते लोकानां निबिंकारमचेतनस्‌ ३५ तथा प्रलयमापत्न ज गत्सर्वे सनातनस्‌ । अम्ह संपते सूक्ष्म निर्मित कारणेर्मुणेः ३६ [ ६४९ ] इति श्रीमहाभारते खिळेषु हारेवंशे भाविष्यपर्वणि अश्टाद्शो ध्याय: ॥ १८॥

जनभेजय उवाच ॥ प्राग्वंशं भ्रोतुमिच्छाभे विस्तरेण महासुने । आययोर्युगयोधम्हन्‌ अम्हप्रामस्य सर्वशः १ वेशंपायन उवाच । श्रवण विस्तरशाः सर्व यन्मां परच्छसि मेधया । परायण आह्मणांनीं निश्चित केळें आहे २७. हे भारता, सर्व भूतांच्या आंत असलेलें व ञअहाकार चित्तवृत्तीसह प्रकाशमान होणारें तत्त्व अनादि संस्कारांमुळे माया प्रमावानें व्यक्त झालें आहे. ( संसारी बनलें आहे ) २८. विषयाकार झालेठे तेंच अनेक प्रकारचें कर्म व कर्ता होय. पण हे राजेंद्रा, अश्या अनेक प्रकारांनी मासणारेही त॑ सामान्य चर्म- मय चक्षूना दिसत नाहीं. पण तपाच्या योगानें ज्यांचे पाप जळले आहे अक्का बह्मवे- त्यांकडून शञाननेत्रांच्या योगानें ते पाहिलें जातें. भंवयांच्या मधून व्यक्त होणारें ( तेथें एकाग्नतनें लावलेल्या नेत्रांना दिसणारें ) तें तत्त्व मेघावरणांतून सुटलेल्या सूर्याप्रमाणे साक्षात्‌ ज्ञात होतें २९,३१०. बा कोरवकुलोत्पन्ना, ज्ीतोष्णादि दृंदभाव सोडून, खरीपु- त्रादि परिग्रहाचा त्याग करून या लोकी पक्ष्याप्रमाणे असंग मनानें संचार करणारे पुरुष योगधर्मानें त्या ध्व ( नित्य ) फुलास प्राप्त होतात ३१. अह्मज्ञ नजह्या असल्या योंग- धर्मामुळें सर्व भूतांचां उत्पात, दाय, नाश व प्रलयकालानंतर पुन: उद्भव करूं शकतो ३२. कर्मयोगास जाणणारा तो भूतांस कर्माचे फल सुखादि वाटून देतो. धर्मांच्या पुष्टीने, ठोकांचा नाश होऊं नये हणून तो हे सर्व करितो. ( हणजे वर्णी व आश्रमी लोकांक- हरून त्याच्याच संताषाकारतां कर्मे केलीं जातात. व संतुष्ट झालेल्या त्या योगेश्वर्यसंपत्नाक- डून ठांकांचें रक्षण केडें जातें. ) सहस्र युगांच्या संघातांनीं झालेलें हे दुवांच्या बारा सहस्र वर्षोनीं होणारें युग बह्युग होय. तें युगांतीळ पाहले युग होय ३३,३५४. याप्रमाणें दोन सहस्र युगांच्या शेवटीं ( हा. अनेक वर्षानंतर ) कालाचाही अंत करणारा माक्ते- संज्ञक महाप्रलय होतो. त्यावेळीं लोकांचें स्वरूप सूक्ष्म होते. ( केवळ सत्तामात्र अवाशेष्ट रहातात. ) सत्त्वादे कारण गुणांनी निर्मिडेडें सर्व जगत्‌ प्रलयभावास प्राप्त झाडे असता न ड्रम सनातन अहम होतें ३६. इत श्रीमहा ० सि० हॉरे० भविष्यपर्वांचा अठरावा अध्याय समाप्त झाला. ॥ १८ ॥ | 2 0 आ वि

जनमेजय:--- हे महामुने नाझणा, सर्व प्रकारें बह्मवेत्याची त्रेता व द्वापर या दोन युगांतील प्राचीन संताते सविस्तर ऐकण्याची मठा इच्छा आहे १.

ह. >

वैशंपायन: -- राजन्‌, दिव्यज्ञानसाधन शीलयुक्त मनानें व घारणाशक्तीनें जें मठा.

ब्र महषिव्यासमणीलं श्रौहारिवंश्षपुराणं । शि [्‌ डी $ उपपक्षेन सॅनेसा देवमत्येयसाधिना २ क्रद्ि प्राप्तस्तु भगवान्योगांत्मा मग्दराभत! ..! पक बहुलत्वं च चकारिहेश्वरः प्रश: ३ श्थितो अम्हातन ब्रम्हा विक्षिप्त: सहसा प्रस: । अचलेनेव भाविन स्थाणुभूतेन भारत ४ रक्तत्व मोक्षविषये स च ज्ञानमये पदे । यस्मातदसहसख्ाण अभडन्ति भवान्त च ५ अम्हयज्ञें तु यजते योगाद्वेदात्मकं सदा । अम्हणो विपुळं ज्ञानसेश्वयं पच प्रवर्तते ६ ततः प्रथममसेश्वर्ये युंजानेन प्रव्तितस्‌ । आाम्हणा कादभततवताता तारा? झ्छता ७ तदात्वाकाशसेश्वर्य युंजानस्य प्रवर्तत । अम्हणो अम्हभूतस्य न्रालकार्ण नक ८ तदांतारेक्षं संपा निमळं अह्म चाव्ययस । संहारः सर्वभूतानां नराणां गहावादनास्‌ ॥ चुत सैश्वर्ययोगानां प्रातिपद्यांते देहिनः : आकाडोश्वर्यभूतेन संयुगे हवा तता 1 अवताना श्वर्ये वायुभरूनं करात च । विकारिबहानिः बामतेः संपतद्वि्महाबलळेः १० एंतेविकार: रावत निरुद्धेश्ध समंततः । धुवमेश्वर्यमापत्नः [सिद्धो भवति बाह्मणः १९ शरारादाभानेष्कम्य आकाशेन प्रधावाते | निरालंबो निरांठंबानाळंब्य मनसा ततः १२ ऐश्वर्यभ्षूतो भूतात्मा चर- न्दिवि न हृश्यते । चक्षाभिंबहुभिलोकेः परंदरसमैरापे १५ आओंकारं ये त्वधीयन्ते सनसा अम्हसत्तमाः । विभक्ताः सर्वकर्मभ्यस्तांहेपर्यन्ति साधवः १४ एताद्धे परमं बम्ह नाह्मणाना भनीषिणाम्‌ । अन्तब्वरांते भूतानां विद्धि चेतनया सह १५ एष शब्दी महानाइः च साट | वि हस त सावस्तर एंक २, कीस प्राप्त झालेला, योगेकनिष्ठ, बह्मरूपानें अभिव्यक्त झालेला भगवान्‌ इश्वर, प्रभु भूतांचे अनेकत्व करता झाला ३. कारण अचलमावानें स्वैभासारखा बह्मासनावर स्थित झालेला ( बम्हामध्यें स्थित असलेला ) प्रभ जल्ला रजागुणाच्या योगानें एकाएकीं वोश्लिप्त होतो ४. नंतर ज्याच्यापासून सहस्रांवाधे पदें उत्पन्न होतात व ज्याच्या आधाराने कार्यक्षम होऊन रहातात त्या ज्ञानमय मोक्षाधिषय पदाविषयी तो अनुरक्त होतो ५. त्यानंतर वेदात्मक बह्मसंज्ञक यज्ञ जो विष्णु त्याचें तो योगानें यजन करतो. त्यामुळें बह्मदेवाचें विपुळ ज्ञानं व ऐश्वर्य प्रवृत्त होतें ६. यास्तव भूटांचें हित इच्छिणाऱ्या अह्ममूत व योगाभ्यास करणाऱ्या ब्राह्मणाने आपलं सर्व प्रथम

<< हनी हली) क

ऐश्वर्य परोपकारार्थ नियुक्त करावें. ( स्वार्थाकडे त्याचा विनियोग करूं नये ) ७. अ सो; योगाभ्यास करणारा तो रजस्तमोजन्य विकारानें रहित असे कर्म करूं छाराला असतां "या बह्ममूत जाहणापासून अव्याकृत ऐश्वर्य प्रवृत्त होते ८. नंतर ते अंतरिक्षरूप ऐश्वर्यही अव्यक्त त निम॑ठ बह्मरूप होतें. कारण ते कूटस्थ ब्रह्मच सर्व भूतं, नित्य ऐश्वर्यवान्‌ जह्यादि देव व बम्हवादी मानव यांच्या जीवाचें ठयस्थान आहे असें ते जाणतात ९. योगयज्ञामध्यें आकाशेश्वर्यभूत अह्मवेत्यानें ज्यास प्रेरणा केळी आहे असें ऐश्वर्य महाब- ठाड्य अशा अनेक विकारांस प्राप्त होत शेवटीं वायुभूत होतें १०. पण असें हे अनेक सत असतांना त्यांस सर्वत: निरोध केला असतां धुव ऐश्वर्यास प्राप्त झालेला ब्राह्मण सेद्ध हाता ११. त्यानंतर शरीरांतून निघून स्वत: निराधार झालेला तो निराधार पदार्थांचाच आक्नय करून मनानें आकाझमार्गाने धांवत सुटतो १२, ऐश्वर्यभूत झालेला तो भूतात्मा इंद्वासारख्या अनेक नेत्रांनी लोक जरी. पाहूं लागले तरी,अंतारँक्षांत संचार करीत अस- _ ताना कोणाला दिसत नाहीं १३. जे अम्हसत्तम साधु मनानें ओंकाराचें अध्ययन करि- तात ते सव कर्मांपासून मुक्त होऊन त्याठा पहातात १७ - विद्वान्‌ आह्मणांना इष्ट असलेठे हब पज होय. ते चेतनेतह मुतांच्या जंत:करणांत संचार करीत असते असे नाण १५

५५९ ] भंबिष्यपर्व ॥ पड खुरागो जम्हसंभवः । वायुभतो«क्षरं प्राधही वदस्येवं हिजातयः १६ अरूपी रूपसंपन्ना धातुमिः सह संगत: । अंतश्वराते भूतेषु कामकारकरो वशी ५३७ एतत्पर्थ- अधुध्याय सनसा पूरयाक्षिव । बेदात्मकं तदा यज्ञं चिन्तयन्तो मनीबिणः १८ जत्राह्वणाः . शचयय दान्ता थक्योयुंजं स्तद्न्वयाः । बम्हढोकं काक्षमाणा वेष्णवं पदमतमर १९ पद- हैतोः किया: सर्वाः कुवीन्ति विगतज्वराः ! न हेते प्रसबादाने भवामिच्छास्ते भारत वि वाभिमाल्योपहारेव्व प्रातिभाविश्व वे दिजः । यजॉन्ति परसात्मान विष्यु सत्वपराक्रमस २१ यजन वेऊसं चेच अम्हघूवा: प्रचक्रिरे । अम्हाापे वेष्णवं तेजो वेदोकेरवचनेभप २२ जाम्हणै- अम्हावा केशव अम्हजेनेम्हव दभि: झुचिभिः कमान केः सत्यज्तपरायणे:२: घाटभिर्मोशषकाले च महात्मा संमहह्यते । तदेव परमं बम्ह वेष्णवं परमाळुतस्‌ २४रघात्नकं तंदेश्वये विका- राम्ते पहश्यते । घोररूपा विकारास्ते व्यथयन्ति महात्मन: २५ संच्छा शाही तोयेन क्षुन्य- माणा वचेतन: । ऊर्निमिइछायते चेव शीतोष्णाभिर्विकारतः २६ महार्णवगतश्वेव दह्यते- न च संज्ञेत । भझा्दव सहानद्यः साळेले नेव सीदांते २० सीदसानश्व सालिळे स शोता- त्पात्यत बळातू । आसना च्छादना जेव सुच्यमानोविचेतत: २८ श्वभ्रे प्रपथसानथ्य तोयेन

७० ९५ “णक का ककी 0 टक "2 का ०५-७०. “क ०००५ ०५५» नन ना

ह. ह

हा आलशब्दच महानाद आहे. तो सर्व वर्णांचा आभेव्यंजक, अनित्य व आश्र- सकत्यास अम्हभाव देणारा आहे. तोच मध्यमावाणीरूप होऊन मात़कामय वेसरीरूप हाळा आहे अस आहण सांगतात १९. तो रूपराहेत असूनर्हा घातंशी संगत होत्साता रूपसपक्ष झाला आहे. हा'च स्वतंत्र इच्छावान्‌ व असंग होऊन भूतांच्या शरीरांत अंत- यामारूपान संचार करतो १७, प्रथम याच प्रणवात्मक बह्माचे ध्यान करून हाच श्राति- सारभूत यांग आहे असं अनुचिंतन करणारे विद्वान जाझण संकल्पाने त्यास सर्वत: जण काय प्राप्त झाल आहेत १९८. शुचि, दांत, बह्मवशज व अह्मलोकाची इच्छा करणारे बाह्मण उत्तम वष्णक्पदुधच्या प्राप्त्यथ त्याच्याशी ऐक्य पावतात १९, त्या परम पदाकरितांच उवरराहेत होऊन ते सव क्रिया करितात. पण ते कर्मे करीत असळे तरी संस्ारास कारण ह]णाऱ्या जन्माचा ते इच्छा करीत नाहींत २० पुष्पांप्रभाणें प्रतिमासरूप विश्‍व तेजस ब प्राज्ञ यांचें समर्पण करून ( त्याचा कारण तरीय आत्म्यामध्ये लय करून ) द्विजसात्विक पराकमा परक्मत्म्या विष्णूचे पूजन कारतात २१, ते वेदांनाच मख्य प्रमाण समजन याग व याभश्वयं करते झाले. वेदोक्त वचनांप्रमाणे हे राज नह्मवेत्ताही वष्णवतेजास साक्ष हाता २२. अह्मज्ञ, अह्मवादी, ्ह्मवेत्ते, शुची, कर्मीपासन सर्वथा मुक्त झालेळे व सत्यथ्वतपरायण जाह्मण दोन्ही शरीरांपासून मुक्त होण्याचेवेळीं त्या महात्म्य़रास साक्षात्‌ पहातात. तच वष्णव, परमअद्भुत, परम ब्रह्म आहे २३, २४. विकारांचा नाश झाला असता तच परमानंदरूप ऐश्वर्य अनुभवास येते. भयादि घोर तामस विकार महात्म्यास फार व्यथा देत असतात २५. जलाने आतेशय आच्छादित होऊन क्षुन्ध होणारा व "याळ चतनाद्यून्य अशा त्याला विकारांच्या योगाने उद्धकवल्या उष्ण व शात ऊर्मी आच्छादत कारतात २६. महासागरांत पडलेठा तो दःखान पोळून निधतो. पण त्सांत चुडून मरत नाहीं. त्याच्या दृष्टीनें सर्व महानय्या जणुकाय तुटून त्याच्यावर ये

येकन कोस- ळतात. पण तो त्यांच्या प[ण्यांतही गतप्राण होत नाहीं. २७. त्या संकल्पमय तामस विकारूप जलांत तो आतेशय कुश मात्र. भोगतो. आसन व॒ आच्छादून यांच्यापासून द

ँकनककल

न्न सहर्षिन्यासभणीतं श्रीहारिवंदापुराणं । __ [. अज्याय: दररिधिच्यये ! छुळुवर्णेन बहुधा खोतसा सार्ध्रे सर्वतः १९ क्व ज्योतिरवेक्षेश्व शके: तच बाध्य ! वारिपूर्ण सुगंभीरोर्षेद्यद्रारिव भासितेः 1 'एंतेरविकारे: ब ता गर ेत्ेब सर्वदा र भुवशश्वयंमासाय सिद्धो भवाति जाम्हणः <१ । रसात्मक तदेश्वये तकहाभादा मानि; तस्‌ ) सहडखधारं विततं सेवत ससपायतम ३२ रसांश्व विविधान्योगान्सासेद्धः पतत प्रभु: छात्व्र्थ सर्वभतानां योगप्राह्षेनहेतुना ३३ तेजसो रूपमेश्वर्ये विकारः सह वर्धते । आत्मनो विप्रजननं स्वस्था ब्राह्मणकारणे ३४ उग्ररू

मुक्त झालेडा तो निश्चट होता. शीत त्याला बढात्कारानें खाली पाडते २८. खळग्यांत रडणाऱ्या त्याच्यावर जळ परिसेक करतें. त्याच्या मस्तकावर सर्व बाजूंनी शुक्कुवर्ण जलाचे अनेक प्रवाह पटू लागतात २९. वर ज्योतीकडे पाहूं लागल्यास त्याला जल- पूण व आतिगंमीर अज्ञा चमकणाऱ्या विजाप्रमार्णेच शुअर व पिवळ्या तेजाकडून पीडा हाते ३८. हे तामस विकार योग्याला सर्वत: आदत करूं लागळे असता त्यानें धेयाने त्यांचा सर्वश्ञः निरोध करावा. ह्मणजे भव ऐश्दयीस प्राप्त होऊन तो बाह्मण सिद्ध होतो ३१. तेव्डां रसनेंद्रेयापासून बाहेर निघालेले रसात्मक ऐश्वर्य सहस्रधारांनी पसरून मधत्वास प्राप्त होतें ३२. तो सिद्ध ज्ञालेला प्रथु विविध योग व रस यांस निर्माण करतो. योग प्राप्त झालेळा असल्याकारणानें सर्व भूतांच्या शरीरभोगादिकांकरितां तो ऐश्वर्यसंपन्न हाते! ३३. तेजाचें ऐश्वर्य रुप हे आहे. त्वस्थ व अहम आह्मणाच्या मोक्षसाधनभूत योगामध्ये चिध्च उत्पन्न करणारें ते आपल्या विकारांसह वाढतें. ३२४. उग्ररूप, विद्ठप, दुंड- पाणी, घोररूप, आत गभीर, पिंगटवर्ण नेत्रयुक्त मनुष्याशरीरी तेजोविकारांकडुन तो सारळा जाता ३४,३५. ते त्याचे नेत्र उपटतात. भयंकर कर्म करून जिव्हाय़ाचे तुकडे कारतात. पुन: पुन: व्यक्त होऊन स्रयंकर नाद कारतात १६. पण असल्या चेष्टांना | साधक दाद देत नाहीं असे वाटल्यास ते पुनः बहुरूपी होतात. विशेषरीतीने साधकास शप काण्याच्या उद्दज्चाने नाचणारे ते गायनही कारतात ३५७. ते सर्व स्रियांच्या आक- तीर्‍चे होतात, १ अनन्य मनाने त्याच्या गळ्यांत मिठ्या मारतात. याप्रमाणें बहुरूपी

बळी डोकी ठोवितात ३९. योगाभ्यासांत विध आणून त्यानें अपल्यावर अनग्ह म अहं ते इच्छितात. शानापकारच्या गोष्टी सांगून ते त्याच्यापुढे. विचिञ व _'त्तात द त्याचें उंच करिताद, ( त्याला जिंकतात ) ४०. पण तेजस

पावाचे सवंतः घरले असतानाही जो धीर साधक सवंशः. त्यांच!

$९ भविष्यपर्व । | ९ न्द्वः ४२ ज्योती षि चैव सूवृत्ता आकादामुपसंगताः । चरम्ति लोके सततं सूर्याचन्दससो- जिंतस्‌ ४३ चन्डसूयत्सिकं दिव्यं ज्योतिष्मद्दनसुत्तमर । एतह्वश्राजते छोके काल'चकधुवं वरस ४४ अधेसासाञ्वमासात्र्वक्ततुसंवत्सराण्यथ । क्षणा लवा खुद्वूतांच्च कळाः काष्ठास्तयेव च ४५अहोरात्रपमाण च निमिषोन्मेषणं तथा । ताराणां गतयश्धेव ग्रहाणां चच विडोषतः ४ ष्‌ अथ पार्थिव मेश्वर्य विकारग्रहसंभवस्‌ । योगयुक्तास्वाभिश्नस्ठा यान्त्यंते ह्यमचळासनात ४७ अलोभाच्छियते सद्यो वेपमानो&नुकीर्त्यंते । सीदते वसुधामध्ये भिदयमाव: पुन: पुन: ४८. ग्रूतानां बहुरूपेश्व अन्येश्व तलवासिभिः । विषयेर्युज्यते क्षिप्नं संक्षेपात्तमवरुध्यते ४९ ततः: पार्थिवमेश्वर्ये सेवसानश्व सर्वतः । मूर्तिसाद्धिश्रव बहुधा धातुनिः स व हन्यत्ने ५० डाक्तितो- मरनिख्रिशैर्गदाभिश्वाप्यनेकधा । आसिभिः पात्यते वेव क्षुरधारेः सहस्र: २ भियते चेव चाणाग्रै: सुतीहगेमंर्मभेदिभिंः । एभिविंकारेनिवृत्तेनिझद्धेव सर्वडाः ५२ घरुवनेश्वर्यसा- पक्ञ: सिद्धो भवति जाह्मणः । ततः पार्थिवभेश्वर्ये निर्झक्तत्य विकारतः «ह प्रादुर्भवाते संजाते समाधो प्रलयं अते । दिव्यं गन्धं समाघाय दिव्या थॉस्ताज्च्छूगोति 'च ५४ दिव्य- य य 2 0

निरोध करतो तोच ह्मण नित्य ऐश्वर्यास प्राप्त होऊन सिद्ध होतो ४ १. नंतर ते विकार अग्नीच्या ज्वालांप्रमाणें अथवा सूर्याच्या किरणांप्रमाणे तेजारूप ऐश्वर्य उत्पन्न करितात. ते तेजोविकारच जलबिंदू बनतात ५२. नंतर सत्त्वादे गुणांनी युक्त असलेले. योगी ज्योतिस्वरूप बनतात व सूर्य आगि चंद्र यांनी संपादून केलेल्या आकाशाशी संगत झालेले ते या सृष्टींत सतत संचार करीत रहातात ४३. भुवाच्या अनुरोधार्ने सतत फिरणार हें कालचक्र विशेषप्रकारें भासत असतें. तें 'चंद्रुसूर्यात्मक, दिव्य, ज्योतिष्मतः उत्तम वनच असून तेंही या योग्याच्या आज्ञेनेंच प्रवृत्त होतें ४४. अर्धमास ( पक्ष ),. मास, कतु, संवत्सर, क्षण, ळव. मुहूर्त, कला, काष्ठा ४५, अहोरात्र प्रमाण, निमिषोन्मेषण,. तारांच्या व विशेषतः अहांच्या गती ( इत्यादि सर्व त्याच्या अधीन असतें. ही योग्याची स्तांते आहे ) ४६. आतां पार्थिव ऐश्वर्याचे वर्णन ऐक. राजस व तामस विकारांचा स्वीकार केला असतां ते प्राप्त होतें. योगयुक्त पुर्षांस त्या विकारांनी ग्रासून सोंडल्यास' शेवटी ते अचळ आसनापासून चलायमान होतात. अलोभानें तें ठिन्म- भिन्न होतें. पण' लोभवश्ञश होऊन योगी कंपायमान झाल्यास त्याची निंदा होते. पुन: पुनः सिद्धीपासून भ्रष्ट होणारा तो पृथ्वीमध्यें खिक्न होतो ४७,४८. भूतांच्या अनेकरूप क भूतलवासी दुसऱ्याही' अनेक विषयांनीं तो युक्त होतो. सर्वतः संकुचित झाल्यामुळें तो. विकारांकडून घेरलाः जातो ४९. नंतर पार्थिव ऐश्वयाचिं सेवन करगारा योगी अनेकप्रकारच्या मार्तिमान अनादर घातूंकडून मारला जातो ५०. शाक्ते, तोमर, निंश्रिंश, गदा, तीक्ष्णधारांच्या तरवारी' इत्यादिकांच्या योगाने अनेकप्रकारें ते त्याच्यावर सहस्रशः प्रहार कारतात. ५१, मर्म- भेदी ब आतितीक्ष्ण अशा बाणांच्या अग्नांनी ते त्याचें शरीर ठिज-भि करून सोडतात... पण इतकं करूनही योगी भीत नाहीं असे पाहून पार्थेव विकार आपाआप ज्ञांत होऊन योग्यानेही त्यांचा सर्वश: निरोध केला असता ५२, धृव ऐ्वर्यास प्राप्त झालेला बाह्मण: सिद्ध होतो. नंतर विकारापासून सर्वथा मक्त झालेल्या त्याचें समाधी छागून मन लींन झाले असतां पार्थिव ऐश्वर्य व्यक्त होतें. दिव्य गंधाचा पुवासत घेऊन तो दिव्य विषयांचा अनुभक घेतो. दारीरपात होई तों दिव्यरूप मुक्त पुरुषांहून तो भिन्न आहे असा अनुभव येतो. पण त्यानंतर

यापा

द्र भहिंब्यासभणीतं श्रीहारिवंशपुराणं [ अव्याय£

रूपेश््व पुरुषेडिछयते न च भिथते । गच्छन्त्युछातिनां चान्तः प्रधानात्मा च राक व डक | ५०/ | इति श्रीसहाभारते खिळे हारिवंशे मावण्यपव[णे एकोनबिशाइध्याय :॥१ ९ र | वेदांपायन उधाच ।! ततोन्या धारगां गत्वा सनसा स्‌ पितामह: ! नहकर्म सामारंभं नि्झकेनांतरात्मना १ संवागिधारणां ळुत्वा मनसा प्रइसाश्रिव । ञह्मयोगेन च अह्मा सजते मनसा प्रजा: २ चक्षषा रूपसंप्ा हप्तरा सजते पर्थ: । नाधिकाग्राच गन्थकोन्साचि- त्रांचरवा[ यः ३ तंदरुप्रसखान्स्सबाच्छतशो$थ सहस्र: । चृत्यवादिवकु शाछान्कु शलान्स-. मर्गातिधु ४ कहायोगेन योगज्ञः स्वयंभूमगवान्परुः चारेतनापुकडाता सभ चारापमान | नाय ५ पद्धेनदातपद्षेणचारुणासुविराजितास्‌ । स्वक्षांशुचिशिरंसेन्यांनाह्मीं भूतिंमती श्रयस ६. सस नेउनताबह्मासम्थकप्रोकतेनचेतस । भाषयोगेन भूतात्सा सर्वम्राणभूताळूप ७ चक्षषो रूपततंप्ताः सूजत्सीप्तरसः प्रस: । नासिकायाच गन्ववन्त्पुवासः सुपवारदताचा ८ गान- प्रभाषं संचक्ते गन्र्वागामदोषतः । अन्येषां चेव विप्राणां गाने तह्ममभाषितख ९ पक्या सजा भूताने मातेसान्त शुवाणे च । नराकिल्लरयक्षांच पिश्याचारगराक्षसात १० गजा न्तिहांश्वव्याधांच्व सृगांश्वेबसहखशः । तुण'जातीश्व बहुधा भाबहेतोश्वतुष्पदानू ११ य हु हस्ताचिखादान्त कमप्रातेनहठना । हत्तेन्यः कर्म ससे मन्तव्यं मनसा तथा १२

क साज क ( झणजे शरीर सोडून ऐकात्म्यास प्रात झाल्यावर ) तो भिन्न आहे असे मळींच वाटत.

नाहा. ता पुण्यवानांच्या अत:करणांतही प्रवेश करतो. प्रधानाप्रमाणें पॉरिणाभ पावणारा त| त्याला [जळून सवाच्या अंतःकरणाचा साक्षी होतो ५३-५५. इति श्रीमहा. सि. हरि. भाविष्यपव!चा एकूणिसावा अध्याय समाप्त झाडा. ॥ १९ |

बरपायन --त्यानतर मनाने दुतर्‍्या धारणेस धरून ( ह्मणजे पूर्वोक्त विपरीत हें सर्वे मीच आहे-- अशी भावना करून ) तो पितामह बाह्य विषयांपासून: परतावडल्या मनान अकप्राक आप्तनादे धारणापर्थत कर्माचा आरंभ करतो १ मनान सवायर धारणा करून हंसत असल्यामनार्णे अज्ञा ( ञक्षज्ञ ) सूत्रात्म्या्शी केये पाहून मनानेच सव प्रजा उत्पक्ष करता २. तो प्रभ नत्राने रूपपंपक्ष अप्सरा 'नामता. नालकाय़ापासून विचित्र वद्चं नेसणाऱ्या तुंजरुप्रभाते सर्व शकडो व सहस्रावाधे टपवादत्न कुशळ व उत्तम गायनांत निपुण अशा गंधवीस उत्पन्न करतो. तों यांगज़ प्वयमू, भगवान्‌ प्रभु ह्या ह्मयोगानें जिच्या केसांची अगे चांगलीं आहेत भुंवया उत्तम आहेत, नक्त *मंगार्‍य आहेत, जिचें मुख शतपत्र कमलाप्रमाणे जोमेने आतेशय विराजमान होत आहे, जिचे नेत्रगोळक पागणेदार आहेत व बाणा पवित्र आहे, अशा सर्वास सेव्य असटल्या साक्षात्‌ बह्लीलईमीस उत्तमप्रकारे वित्तस्थै्य करून उत्पन्न, करता, झाला. हे: शजा, त्यान त्या वेदळक्षण देवीला जीवांच्या अभिम्रायाकडे ध्यान दूऊन नेमाण केलें. आपल्या भांगांकारतां नव्हे ३-७. त्या प्रभने नजापासून रूपसंपत्न अप्सरा व नासिकाग्रा- पाहून उत्तमवद्धे व अत्युत्तम वार्ये यांनी युक्त असलेडे गव यांस । घेमांण केलें ( असें वर सांगितलेंच आहे. ) ८. तो प्रभु सर्व गंधवीकरिता गांधव वेद्‌ ब इतर न्नाह्मणांकरितां पामगायन करता झाला ९. तो आपल्या दोन्ही पायापासून गतियुक्त ( चर, जंगम ) वै. स्थिर ( अचर स्थावर ) भूर्वे निमिछो. नर किंभर, यक्ष, पिशाच, उरग, राक्षप्त. गज सिंह, व्याध, नाताप्रकारचे हजारों परू, व प्राण्यांकरितांच नानाप्रकारच्या तृणजाता

२७ ] | _. भविष्यपर्व | _ ६१ वायुना सादिसर्गे च भूतार्ना सुखसिच्छता । उपतस्थे तदानन्दे पचेस्तियसम घिना १३ हृदयादसजड्वाबो बाहुभ्यां पाक्षिणस्तथा । अन्थानि चैव सत्वाने तेसैवेबे: पृथग्विधेः १४ क्षि त्यंगिरसं चैव सनि ज्वलिततेजसम । बह्मवंशकरं दिव्य व्यतिषक्तवडिन्दियर १५ भु्वातराद्‌जनयद्योगायोगेश्वरः प्रश: । जह्मवंशकर व्यं भूर्गु परमंधासिंकम १६ ठळाटस- ध्यादसजन्नारदं प्रियविग्रहस । सनत्कुमारं मूर्धश्व महायोंगी पितामहः १७ अभिषेच्य तु सोमं च योबराज्ये पितामहः । बाह्मणानां च राजानं शाश्वते रजनीश्वरम १८ तपसा महता युक्तो ग्रहेरग्रहएुरः सरः । चचार नभसो सध्ये प्रभांभिभासयत जगत्‌ १. स आत्रे- भंगवान्योगान्मनसा सिद्धिमागतः । सृष्टदान्सर्वभृत्याने स्थावराणि वराणि चय 2० तज स्था- नानि भूतानां योगांश्वेव पूथस्थिधान । निवे रशतशो क्ञम्हा सर्वभूनपितासमहः २ १ एष' भनम्हमयो. यज्ञो योगः सांख्यश्व तर्दतः | विज्ञानं च स्वमावश्व केत क्षवक्ष पव च २ एकत्व च पथक्तवं च संभवो निधनं तथा । काल: कालळविददां चेव ज्ञेय विज्ञानगेब च २ ३ ७२७]

क.

कम प्राप्त कारणानें जे हातांत घेऊन भक्ष्य खातात असे वानरादि चतुष्पाद, यांस त्यानें पायांपासून निर्मिले. हातांपासून कर्म व तसेंच मनापासून मननविषय उत्पन्न केळे १०-१२. भूतांच्या तुखाची इच्छा करणाऱ्या त्यानें वायूच्या योगानें प्राण्याच्या प्राणनादे कार्यरूप विविध सृष्टि निर्माण केली. ( पण अक्ली राजसी साटि करणाऱ्या त्याला माक्ति कशी मिळेल असें कोणी ह्मणेठ ह्मणून सांगतात. ) पांची इेंद्रेयांच्या निराधाने परमात्म्याचे ध्यान करीत स्थित असतांनाच त्यानें ठीलेनें ही सधि रचली. अर्थातू बह्मसामीप्यास प्राप्त झालेल्या त्याच्या मुक्तीला कांहीं बाध येत नाहीं १३. असो; त्याने हृदयापासून गायींना उत्पन्न केळे. दोन्ही बाहूंपासून पक्षी निमाण केले. त्या त्या निरानिराळ्या वेषांनीं दुसरे प्राणीही त्यानें उत्पन्न केळे १४. बहझवंशकर, दिव्य व पाहिजे त्या ज्ञानॅ- द्रियानें पाहिजे त्या विषयाचा भोग घेणाऱ्या आते तेजस्वी अंगिरस नामक मंत्रद्रष्टया मनीस बह्देवानें भूमध्यांतून उत्पन्न केलें १५. तो योगेश्वर प्रभ ललाटमध्यांतून योंगसामर्थ्याने बहझवंशकर, दिव्प व परम धार्मिक अशा भूगूस उत्पन्न करता. साळा १६. ज्याला कलह प्रिय आहे अश्ला नारदास सनत्कुमारास तो महायोगी पितामह मूर्धप्रदेशांतून निर्माण करता झाला. १७. त्याने सोमाठा आहणांचा शाश्वत राजा व रात्रीचा वलृठभ करून योवराज्यावर स्थापिले १८. तेव्हां मोठ्या तपानें युक्त असलेला तो ग्रहांचा पुरःसर ग्रहांसह आपल्या प्रभेनें जगाला प्रकाशित करीत आकाशाच्या मध्यप्रदेशांतून संचार करू लागला १९. तो भगवान, गात्रे व मन यांसह योगाभ्यासामुळें सिद्धीस प्राप्त झाला आणि सर्व स्थिरचर भूतें उत्पन्न करता झाला २०. नंतर सर्वभूत पितामह अह्मानें त्या सृष्टीमध्ये भूतांची शेकडो भिक्ष भिन्न स्थाने व भिन्न मिक्न आधेकार नियत केलें २१. तत्त्वतः हाच बह्ममय यज्ञ, योग, सांख्य, विज्ञान, स्वभाव, क्षेत्र व क्षेत्रज्ञ आहे २२. एकत्व, पृथक्त्व, उद्धव, मरण, कालवेत्त्यांचा

काळ, जेथ व विज्ञान हेही सर्व तेच तत्त्व आहे. ( ह्षणूनच-सर्व जगाचे जे आदि कारण

तेंच शून्यवाद्यांचें शून्य, जक्मवेतत्यांचें बह्म, विज्ञानवादी बोद्धांचे विज्ञान, सांख्यांचा _ पुरुष, योग्यांचा ईश्वर, शेवांचा शिव, वैष्णवांचा वैष्णव, कालज्ञांचा कालपुरुष, आत्म-

'ज्ञांचा आत्मा, अनात्मवार्ययांचा अनात्मा, माध्यमिकांचें मध्य, सर्वजन समहाष्ि ठेवणाराचें

धर मह्षिव्यासपणीतं श्रीह्वारिवंडापराणं । | अध्याम£ हाते श्रीमहाभारते सिलेषु हाश्‍्विंहे भाविष्यपर्वणि विज्ञोध्याय: ॥ २०॥ | जनमेजय उबाच ॥ धुतं बम्हयगं बहन्युगानां प्रथम युगरू । क्षवस्या[प युभ जञम्ह- तुमिच्छास्यहं शभो १ ससंक्षेपं सविस्तारं निवसेबहाभिश्वितस । उपायजेत्व कथेत कतु- भिश्खेब शोभितस २ वैशंपायन उवाच ॥ एतत्ते कथायिष्यामि यज्ञकर्लभिरचित्ळ । दानध- मेश्व विविधे: पर्जाभिरुपशोभितस्‌ ३ ते्गुष्टमात्रा हनय आदत्ता' डर्यरश्सांमिः । मोक्षपा पेन विधिना निराबाधेन कर्मणा ४ प्रवृत्ते चाप्रवृ्ते च नित्यं जर्हपरायणाः । परायणस्य' संगम्य न्नम्हणस्तु सहीपते ५ श्रीवृताः पावनाशैव ब्नाम्हणाश्व महीपते । चरित न्नम्हचर्याच्व अम्हज्ञानावबोधिताः ६ पूर्णे युगसहखान्ते प्रभावे प्रलय गताः । नाग्हणा वित्तसंपक्षा' ज्ञानसिद्धाः समाहेताः ७ व्यातोरिक्तेन्दियो विष्णुर्योगात्मा बम्हसंभवः । दक्ष: प्रजापाति- गूंत्वा सुजते चिएुलाः प्रजाः ८ अक्षराद्रांम्हणाः सांम्याः क्षरात्क्षा नेयचान्धवाः । वेश्यावि- कारतश्वेच द्ूद्रा धूमाविकारतः ९ श्वेतलोहितंकर्वर्णेः पीतिनींळेब्व बाम्हणाः । अभिनिवतिता वर्णाश्रिन्तयानेन विष्णुना १० ततो वर्णत्वसापत्नाः भजा लोके चतुर्विधाः । जाम्हणाः क्षत्रिया वेश्याः शकाश्वेच महीपते ११ एकलळिंगाः पथग्धर्मा हिरदाः परमाळ्ताः । यातना-

ह यययाययलबऑऑॅऑऑॅऑशशऑऑऑऑशशशशशशाकराा॒ाजाञाआआजजजजज्जजजखजययब्बियमग्ग्गवखलसन्ाजवावाावडाडाडपमाडाडामडावाकाााडााडामडाडावकशाडाामडवान्याडाववााम्याडाडावाडडडदमी

सम, सर्व शास्त्रांचा सिद्धान्त, सर्व प्राण्यांच्या हृदयांत असलेलें, व सर्व आहे, असें बृहद्योगवासेष्ठ, पद्मपुराण इत्यादिकांत हटले भाहे ) २३. इते श्रीमहा ० सिळ० हरि ० भाविष्य पर्वाचा विसावा अध्याय समाप्त झाला ॥२०॥

जनभेंजय:-- हे बह्मनू, युगांतील पहिलें जह्मयुग मी ऐकले. आतां हे प्रभो, मी. क्षत्र- युगही ऐकण्याची इच्छा करीत आहे १. कारण ते संक्षप व विस्तार यांसह यज्ञांनीं उप- शोभित, अनेक नियमांनी व्याप्त, व उपायज्ञ पुरुषांनी सांगितलेळे आहे २. वैशंपायन: हें धमाचे माहात्म्य मी तुला सांगतो. उपासनादे कर्मी न कारेता केवळ यज्ञारिकमेच करणाऱ्या कमठांकडून त्यांचा मोठा सत्कार होत असतो. अनेक दानधर्म व जातेष्ट्यादि प्रजाकर्मे यांनीं आतिशय सुशोभित असतें ३. ते आपणाला, शरीर सोडून स्वर्गास जाणे पुनः या ळोकों परत येणें इत्यांदे कृत्यांस योग्य अश्या, अंगृष्टप्रमाण समजणारे मनी घूये करणांकडून वर आकर्षण केले जातात. पण मोक्षप्राप्त विधानें न जातां निष्प्रतिबंध कमान व्यवहार करतात. यज्ञादिकांमध्यें प्रवृत्त, शमादिकांमध्यें अप्रवत्त, सतत वेदपरा- यण, इश्वराच्याप्रीतांच्या उद्देशाने वेदोक्त कर्म करणारे, श्रुतिसंपच्ष, पावन, ब्राह्मणघर्माचे आचरण करणारे, हे राजा, अहझमचर्य पाळणारे व परोक्ष बह्मज्ञानयक्त, असे जे कर्मठ यग- सहस्रप्यंत ह्मणजे अह्मदेवाची आयुमयांदा संपेपर्यंत बहझळोकीं राहून पूर्व कल्पीं लीन शाल असतात ते दव-मानुष वित्तसंप्ष, शांतचित्त व ज्ञानासेद्ध बाह्मण होऊन उत्पन्न होतात ४-७. त्यामध्यें जो योगात्मा होऊन देहोंद्रेयांवर आसक्ति न ठंवतां विष्णच मी आहे असा आभेमान घरतो तो या कल्पामध्यें अह्मपुत्र दुक्षप्रजापति होऊन किपुळ प्रजा _ निमाण करतो ८. सात्विक धर्मापासून सोम्य बाह्मण, सत्त्वजजोमय मिश्र धर्मापासून _ सांजय, सकाम घमापासून वेश्य, व तमोमय विधमांपासून शूद्र झाले ९. वर्णाविषयी चिंतन _ करणाऱ्या ॥वष्णून श्वेत, रक्त, पीत व कृष्ण या वणीनीं बाह्मणादिकांस निर्माण केले १०. _ पुणव वर्ण यांच्या गौण प्रयोगावरूनच या लोकांतीह चतुर्विध प्रजा वर्णत्वास प्राप्त _ झाडी आहे ब हे राजा, जाह्मण, क्षात्रेय, वेश्य व गद हे चारी वण होत* ११. ज्यांची

२५ ] | भथिष्यपर्व | /7 षड याभिसंफञ्ञा गतिज्ञाः सवकर्मछ १२ बयाणा दर्णजातानां बेदप्नोक्ता; किथयाः श्मताः | तेन जाम्हणयोणेन वेष्णवेन महीपते १४ भ्रक्ञया तेजसा योगासस्मात्याचेतसः प्रश: । दिष्णुरेव महायोगी कमणामन्वरं गतः १४ ततो निर्भाणशंभूताः शूपाः कर्भबिवार्जेताः । तस्माच्ा- हेन्ति संस्कारं न ह्यत्र बम्ह वियते १५ यादी धूससंघातो ह्यरण्या मथ्यसानया । भादुर्भतो विसर्पन्ये नोपयुक्षतिकमीणे १६ एवं झळा विसर्पन्तो झवि कात्स्न्येन जन्मना । नासंस्कृतेन धर्मेण वेदमोक्तेन कमणा १७ ततो»न्ये दक्षपुत्ाश्व संथूता नम्हयोनयः; । बळवधन्तो महो- त्सांडा महावीर्या महोजसः १८ पित्रा प्रोक्ता महात्मानो दक्षेणायज्ञकमंणा । अन्तामिच्छा- म्यहं श्रोतुं पाच्याः पुनाबळो ह्यहस १९ ततो विधास्ये तत्त्वज्ञ: प्रजानां विषुळे बलम । विपुलत्वाद्धि क्षेत्राणां ममापि विपुला: प्रजा: २० न तेषां दर्शायद्देवी चक्षुषा रूपभ्रात्सनः । भज्ञापातिस्वुतानां वै विपुलासारामिच्छतास्‌ २१ आत्सनो भावनिर्वुचे भावे छतयुगे तदा । जनित्री सर्वभूनानासण्डजालुक्रिजांस्तया २२ संवेदशननी धाबी चोते माजा प्रचोदिता । अणुता. तनुर्ता चैव जन्तूनां कर्मभोगिनास २३ [७५० ] इति श्रीसहाभारते खिळेषु

आक्कांते एकसारखीच असून धर्म मात्र पृथकू आहेत असें हे आते अद्धुत हिपद प्राणी आहेत. सर्व कमीतीळ गाते जाणणारे ते कर्मफलांचा भोग घेण्याकारेतां जाह्मणादिवणीत | उत्पन्न होतात १२. त्यांतीळ पहिल्या तीन वणीच्या लोकांना वेदोक्त क्रिया सांगितल्या आहेत. यास्तव हे महीपते, तुझां तिघांनाच ब्राह्मण व वैष्णव योगानें वेद प्राप्त आहे. ( अर्थात्‌ नेवार्णिकत्व हँ केवळ भगवत्कुपेनेंच प्राप्य आहे 3 ९३. ज्ञान व ऐश्वर्य यांच्या योगानें दक्ष स्वत: प्रभ विष्णूच आहे. तो महायोगी कर्मपाशांनीं बद्ध आहे असे. वाटलें तरी तो ज्ञानीच आहे. ( आपल्या आधिकारानुरूप सृष्टि करीत असला तरी तो जीव- न्मुक्तच होय ) १४. त्रेवार्णकांची सेवा करण्याकारितांच उत्पन्न केलेले शूद्र कर्मशून्य आहेत. यास्तव ते संस्कारास पात्र नाहींत व त्यांना वेदाध्ययन नाहीं १५. मंथन करीत असलेल्या अरणीपासून जसा धूमसंघात प्रकट होतो त्याप्रमाणें शूद्र सृष्टीमध्ये प्रादूभूत झालेला असल्याकारणानें कर्मामध्यें नियुक्त केला ज्ञात नाहीं १६. यास्तव शूद्र सर्व जन्मभर सेवा करून भूळोकीं आयुष्य घालावितात. संस्कारांच्या अभावीं वेदोक्त धर्म व कर्म यांच्याशी त्याचा संबंध होत नाहीं १७. त्यानंतर वेदांचें स्थानभूत असे दुसरे दक्ष- पुत्र उत्पन्न झाले. ते मोठे बलवान्‌, महा-उत्साहसंपन्नष, महावीर्यवान्‌ व महापराक्रमी होते १८. त्या महात्म्यांस यज्ञकर्म न करणाऱ्या दुक्ष पित्याने झटले ' पुत्रांनो, मी धात्रींचा अंत ऐकण्याची इच्छा करितों. कारण मी अबल आहें १९. त्याला जाणून नंतर तत्व झालेला मी प्रजांनाही विपुळ बल देईन. कारण क्षेत्रे विपुळ असल्यामुळें मठा प्रजाही विपुढ होईल ? २०. पण त्या मार्येचें सार जाणण्याची इच्छा करणाऱ्या दक्षपुत्रांना त्या धात्री देवीनें आपलें रूप दाखावेढं नाहीं. ( कारण मायेचे प्रमाणतः निरूपण करतां येणें शक्‍य नाहीं. प्रकाशाच्या अभावीं अनुभवास येणाऱ्या अंधकाराप्रभाणें विचार करी> पर्यंतच ती अबाधित असतें ) २१. पण त्या प्रजापतिपुञ्रांचा कुतयुगामध्ये शुद्धतत्त्वमंयं भाव झाला असतां व त्या धातरीचें दर्शन घडलें असतां प्रमात्यानें ब्रेरणा करितांच ती सर्व भूते, अंडज, उद्धिज्ज इत्यादिकांस उत्पन्न करूं लांगडी. ज्ञानजननीही तीच धात्री होय: त्याचप्रमाणें कर्माची फळें भोगणाऱ्या जंतूंची सूक्ष्मता व विस्तृतताही ती'च निर्माणं

र. सई्षिव्यांसंप्रणीतं श्रीहारवशापुराणं । [ अशभ्याबः हारिवंद्षे भावष्यपदाणे एकांदेशोडभ्यायः: ॥ २१ ।।

जनमेजय उवाच ॥ साध्वहंश्रोतुसिच्छामित्रेतायांबाम्हणोतम ! यज्ज्ञात्वापर्वविदययांनांपर- पश्ये यमव्ययपश्ष १ वेशंपायन उवाच । दक्षश्लु पुनरालंब्य खीभावं पुरुषीततम: । योगाययागे श्बरात्मानं विशष्णो गिरितू्धेनि २ सुजानुः पीनजधना सुभूः पद्यानिभानना । रक्तान्तनयना कान्ता सवंभूतमनोरमा ३ दक्ष: प्राचेतसस्तस्यां कन्यायां जनयत्मझः देहाधरयोगांवे[थेना- कन्याः पक्मानिभानना; ४ दृक्षः पुरुषरूपेंण खीरूपसपहाय वे । दशेने सवभतानां;कान्तः कान्ततरो$भवत ५ तां कन्या: प्रददी दक्ष: स्वयं प्राचेतसः प्रथु: । बह्मदेयेन विधिना बह्म- भ्राप्तेने भारत ६ प्रद्दो दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश । सप्तविंशाते सोमाय पत्नीहेता समाहितः ७ दक्षीदत्वाथताः कन्या मम्हक्षेत्रं प्रपद्य च । अम्हणाध्युषितं पण्यं समा हित- मना सानिः ८ तप्यसाना मूगैः साधे चचार बसुधां खप । तृगमलफलेबद्धो वदडश्वतप- सासकृठ्९ समृगरास्तु तस्य सादान्त फळ सोदातत बाम्हणा: | दोक्षिताः पुण्यकमा्णस्तपसा दरधाकि- ल्ञषाः १० संग्रामकाठे कालल्ञः शरीरादिपतिमीनेः । कर्सथज्ञकृतां तव सिद्धि पश्याति रछक्षणास ११ दानमानप्रवाराआ्य निरुठेगा निरामिषाः । संगे: सह जरां यान्ति सपत्नीकाः सछडावणः १२ बाह्मणाः स्तात्रसंसिद्धा जनित्रे पथसे पदे । नम्हणाध्याधितस्वाच्व नम्हक्षेत्-

पणीांशॉरणाशारशारशिशल्णण्णणाण८0प09८0८0?0?090 8

करत २२,२३. इत श्रामहा. सि. हारे. भविष्यपवाचा एकविसाचा अध्याय समाप्त झाला॥२१॥ जनम जय<--हे उचम ब्राह्मणा, आतां मी त्ेतायगांतील केवल प्रवृत्यात्मक यज्ञाद- रूप पमामध्य ज चांगळ असंल तंच ऐकण्याची मी इच्छा करतों. हणजे त्या चांगल्या कॅम[चच तेवढ आचरण करून मी सांख्ययोग्यादे सर्व विद्यांचें प्रतिपाय जे अव्यय त्रझ त पाहन १. वेशपायन:-- नंतर पर्वताच्या शिखरावर एकटाच असलेळा द्क्ष बसन झाला. त्या पुरुषात्तमानं योगसामर्थ्यानें दक्षांच्या आत्मभूत खरी भावाचा अवलंब केढा ( तो स्वतः अर्धशरीराने खरी झाला ) जिच्या जानू चांगल्या आहेत, जवनभाग पुष्ट आहे, भुंचया उत्तम आहेत, कमलाप्रमाणें जिचे मख आहे, नेत्रांचे प्रांतमाग लाल आहेत, जी रमणीय व सवं भूतांस रमणीय वाटणारी आहे. अशाता खरा हाता २,३. प्राचेतस प्रभु दक्षानें त्या कन्येच्या ठायी देहाधयोगाविधीनें कमलपुला कन्या उत्पन्न केल्या ४. नंतर दक्ष स्रीरूप सोडन पुरुषरूपानें सवे भूतांस दिसूं छायलः व तां त्यावेळीं पहिल्यापेक्षांही आधेक रमणीय द्सिला ५. हे भारता. त्या प्राचे- तस दक्ष प्रभूने स्वतः त्या कन्या याग्य वरास वदोक्त बाहझमविवाहविधीनें दिल्या ६. त्या शाताचेत्त दक्षानं साठ कुन्यांतील दहा धर्माला । ल्या, तेरा कश्यपाला दिल्या व सत्तावीस सोमाठा भार्या होण्याकरितां दिल्या ७. याप्रमाणें त्या कन्या देऊन व जह्मदेवानें जेथे वास कळा हाता त्या पुण्यकारक अम्हक्षेत्रास ( आध्यात्मिक प्रयांगात ) प्राप्त होऊन तो माने याताचच झाला ८. व हे राजा, तप करणारा ता हारणांसह या सर्व परथ्वीभर फिरू _ लाग्रला. तो वृद्ध तृण, फळें, मळें यांवर । नवाहू करून वारंवार केलेल्या तपानेंही टर 4 झाला हाता ९. त्या अरण्यांतील पशू त्याच्या द्शनानें आनंदित होत असत दीक्षित; क पुण्यकर्म करणारे व तपाने ज्यांचें पाप दर झाढ आहे असे जाह्मणही त्याला मिळाठेठे अहि- व क्ट पडून आनंदित होत असत१०. कालजञ व झरीरादकांचा स्वामी माने चित्तजय- क य ् नक कमयज्ञकृत परिमित ैद्धीस पहातो ११. आणि असेजे दान-मान-ज्ञूर, उद्देगघून्य

शल '

"२२ भंविष्यपर्व ॥ ६५ निहाच्यते १३ यांताभिः करमोभिर्भकेजेतकापोअतात्रेये: । चर द्धिवेसुधा विधेराकेचवनप्ये-

क, हसकध

षाभे: २१४ या प्रजा पूवेमारूढा सानसी अम्हचारणी । सेवैषा व्याक्तिमापत्ञा स्वभावदर- ऑतिक्रमा १५ अव्यक्ता व्याकतिसायज्षा स्वभावाहरातिकमा । व्यक्ताव्यक्तगातेश्वेषा काळ- घमान्महापते १६ स्थावरा जंगमा्वेव स्थूलसक्ष्माश्व भारत । काळयोगन कळला भवान्त न भवत्न्त च १७ एताश्वेताः प्रजा: सर्वा दक्षकन्यासु जज्ञिरे ।॥ कश्यपरनाव्ययनेह संयुक्ताः काळधमणा १८ आपदित्या बसवो रुठा विश्वे च समरुदृणाः । नागाश्वानकशि- "रस: साध्या बरे पत्नगास्तथा १९ गल्धर्वाः क्रिज्षरा यक्षा: सुपर्णाश्व तथापरे । गरुत्मान्त्सह यक्षेश्व किक्षराव्व सुवातसः २ गाव: पद्ुगणे: सार्ध तराश्व क्सुधाधिप । चराचरास्व वसुधा धतारक्व धराधराः २१ गजा: सिंहाचे व्याघाश्व हणा: पक्षवरास्तथा । खडगा विषा- पिनश्वेव वृषभात्व सृगात्तथा २२ चतुविषाणा नागेन्दा पद्माभा वर्णतः शुभ्रा: । सर्वलक्ष- 'संपक्षाः पाणिनः कामझरूपिणः ३ तेषांरूपेस्सथा गावेस्तेः शीलि एते: पराक्रमी: । सुनम्रः 'पुनरुःूता धर्मक्षेञ्र सनातने <४ क्षेधज्ञा मानसे लोके धर्मिणो वेदगोचराः । यबोळ्यताः सुरा: सर्वे दिवि छोके प्रातेष्रिताः ९७ ग्रे त्रान्ये तप्रसा सिद्धा गृहस्था मनुजाधिप्र॥ बम्ह-

पणा

आशारांहेत, ब सुपुत्रसंप्रक्न पुरुष प्रत्नीक्रह हरणांवरोबर जरेस प्राप्त होतात १२ ब्रेदाध्ययनरूप स्तोत्ताने उत्तमप्रका( शुद्धाचेत्त झालेळें ब्राम्हण सर्वोत्पादक प्रथम पद अज अम्ह त्याचे ठायी प्रणवांच्वार करीत याच जीवदेहांत निष्ठेत प्राप्त होतात. त्यामुळ यत्न- शील, कमीपासून मुक्त झालेल्या, जितक्रोध, जितेंद्रिय, 'निष्कांचनमार्गीची इच्छा कर- णाऱ्या व पृथ्वोभर संचार करणाऱ्या ब्राह्षणांनीं या देहास अम्हक्षेत्न असें बेदांत म्हटळें आहे १९, १४. याप्रमाणे सपत्मीक बनस्थांनासुद्धां योगसिद्धि मिळते. असें सांगन आतां यागफल सांगतात. ) जी मनम्राजकल्पित व बरस्$ रूपानें अवगत होणारी प्रजा पूर्वी हूरयाकाशांत आरूट झाली तीच ही प्रारधाचे उ्ंघन करण्यास असमर्थ असलेली प्रज्ञा समाधीत जम्हभावास प्राप्त झालल्याही योग्याच्या प्रारब्धकर्मवश्ात्‌ संसारांत व्यक्त . होते १५. समाध्रींत स्वभावतःच अब्यक्तरूपास प्राप्त झालेली प्रजा स्वभाव दुर्लघ्य अस- ख्यामुळें व्युत्यानसमयीं व्यक्त होते. राजन, समाधि ब व्यत्थान कालधरमापुळेही अव्यक्त खर त्यक्तरूप हात ८६. ह भारता, ळालठऱश स्थावर ब जंगम कालयोागान स्थूळ व सूक्ष्म होतात. ते उद्भवतात ब नष्ट हातात १७. असो; अज्ञा प्रकारची ही सर्व स्थूल ब सूक्ष्म प्रजा दक्षकन्मांच ठायीं कालधमंवास अव्यय कडूयप्राशीं या सृष्टींत संयक्त होऊन उंत्पन्न झाली आहे १८. आदित्य, वसु, रुद्र, मरुद्रण, अनेक मस्तकांचे नाग, साध्य, पत्नग १९ गधश्व, ॥कत्नर, यक्ष, त्से इतर पक्षी, यक्षांसह गरुड, उत्तम वस्रे नंसठळे किभर २० इतर सत्रे पशुसंघांसह मायी, हे राजा, तसेच पुरुष, इतर चराचर प्राणी, पृथ्वीचे धारण करणार प्रेत २१, हत्ती, सिंह, व्याश्र, तसंच पंखयक्त घोडे, गेंडे, मोठमोठ्या शिंगांचे बैल, हरिण २२, चार दातांचे ब कमलासारखे रंगाने शुभ्र नागेंद्र, यथेच्छ रूप धारण करणारं सवं लक्षणपंपक्ष प्राणा इत्यादि सवे त्यांच्याच रूपांनी, तशाच गावांनी, त्याच शाळाने व षराक्रमानें युक्त असे सनातन धमैक्षत्रामध्यें पुनः उत्पन्न झाले. तसावः मुनीही उद्भवळ २३,२४. असो ज्यामध्ये सव देव उत्पन्न होऊन स्वर्गालोकामध्ये प्रतिष्ठित झाले. त्याच : मामस ( मन;कल्वित ) बाह्य अथवा आंतर 'डोकांत धार्मिक वदत व आकानिध् मनी ०. ती |

६ महर्षिब्यासम्रणीतं श्रीहारेबश पुराणे । [ अध्याय चर्येण सोसेद्धाः परिचर्या गता गरोः ६ ये च योगगातिं प्राप्ताः सिद्धिहेतोमहीपंते । ककला- 'धिकेः कर्मजन्येद्रनि लप्स्यान्त वे द्रिजाः *७ शिलोच्छवत्तयः ख्याताः सपन्नीका हढन्रलाः सर्वे वेत दिर्वि चरा भवन्ति चरितत्रताः रट [ ७७८ ] इति श्रीसहाभारते- पखिळेषु हारवंदी भविष्यपर्वणि. दार्विक्ञातितमो५ध्यायः 4 २२ ॥ ि बशपायन उवाच ।। पितामहं पुरस्क्ृत्य 'मरुपष्ठे ससाहेताः । जटांजिनधरा चिभास्स्त्य- क्क्तांधा जितेन्दियाः १ पर्वतांतर्संसिद्ध बहुपाद्पसंत्रते । धातुसेरांजितांदोळे ससमे निस्तृणकग्टक २ त्र्‍रयाणां बह्मवेदानां पॅच्स्वरविराजिते । संत्रयज्ञषपषरा नित्यं नित्ये जताहिते ३ एक एवाभिभाधयय सर्वे बाह्मणपुंमबा: । बिनिदुर्सन्त्रविषये: सुसमाहितमानसाः ४ त्रिथा प्रणीत ज्वलनो छा्निभिर्वेदपारमेः । अतस्तेतस्वमापन्नायदेकाख्राविधः कृत: ५ एक ए- वमदानासहांविषासंप्रवतते । स्वघाकारेण सन्त्रज्ञ मन्वाणां कार्यसिद्धये ६ स्वयं च दध्षसं- प्रामा भववाचू भूतसत्कृतः । बह्मा बाह्मणनिर्माता सर्वेभत(पतामहः ७ दण्डी चर्मी झारी

00७०0५. १०५- क

झाळ आहेत २५. हे मनुष्येश्वरा, जे दुसरे तपाच्या योगानें सिद्ध झाठेठे गृहस्थ. गरू-ची पारचर्या करून बह्मचयांने सिद्ध झाळेळे बह्मचारी २६, त्याचप्रमाणें, हे महीपत्रे, सिळ्धी- करतां यागगतीस प्राप्त झालेले, कमजन्य मोठ्या क्ेशांनीं वृत्ति मिळविणारे बाह्मण, ज्ञेलां- तील कणसें घेणं हे शशेळ व पडेठेला एकेक कण जमवन आणणें हं उञ्छ यांवर निर्वाह करणार प्रख्यात झ्ाळोज्छवत्ति सपत्नीक टडमत ह सत्त घ्रताचरण केलेलं प्रस्ष आकाशांत संचार करणार होतात २७,.२ट हाव श्रासमहा० [ख० हॉरर» भावष्यप्रत्रांचा बांब्रिसाचा भध्याय समाप्त झाला ॥ २२. || वेशपायन---मंस्पृष्ठावर-समाहित होऊन . राहिलेले, जटा व आजिन ( मृग्चर्म ) भरण करणार, क्रोधराहित व जितंद्रिय ब्राह्मण पितामहास पटे करून कमानष्ठान करीत हात. पत्ताच्या मधीळ सखळ प्रदेशानं युक्त, अनेक वक्षांनी आच्छादित ज्याच्याबररील ढा, मरु इत्याद धातंनीं रंजित झाल्या आहेत अज्ञा, सम तृणकंटकरहेत व तिन्ही अह्मपातगादक्र वदांच्या पांच स्वरांनों विराजित असलेल्या त्या पवतपृष्ठावर नित्य मंञ्र-- अश परायण ब नित्य अताहितांत रत असळेले ते सर्व ज्राह्मणश्रेष्ठ एकाच अग्नीचे आधान करून मंत्रांच्या प्रतिपाद्य विबयांच्या योंगान झप्णामास उ्रण--- अपानादे वृत्तींच्या द्वारा _ मि करत झाले १,२ ( याच प्र्होकांचा अध्यात्मपर साक्ष अथ असा--- मेरपष्ठसंज्क अठ माण याच्या मध्यावरून उपळाक्षेत हाणारें जे सर्व कारण नित्यांसेद्ध, अनेक वर्ण- 'बजयुक्त नाडीचयसंचारी जीवोपाधानें यक्त व बाह्याभ्यतर दुःखश्ून्य अम्ह त्याच्या 'ळायी क्रोवादिकांस जिंकणार नेर्मम आहण ॥नताधाम्यासानं सिविशेष बह्मास प्राप्त होण्या कोरता मआणजयद्वारा चित्तवृत्तीस एकाग्र करितात. ते एकाच प्राणांभीचा आश्रय करून त्यास प्राणापानपरदू पांचप्रकारे भिन्न कारतात ) ३,४. त्या वद्पारंगत मनानी प्राणाग्रीचचे जधा प्रणयन केल्यामुळें (-परक-रंचक- कुभकरूपाचन नाडीमार्गीनीं संचार करावेल्या- मुळं ) ते सत्र तत्त्वास प्राप्त झाे आहेत. '( प्रकादे प्राणायामांच्या योगाने आत्मतत्वास घाक्षात्‌ जापातात ) ५. ह मंत्रज्ञ राजा, मंजञांच्या कार्यासेद्धयर्थ तो एकच मोठा आग्रे

हावदरव्याच्या ऱयोगान ब्र स्वथाकारानें प्रव होतो. ( योगाभ्यास करणाऱ्या साधकाच्या

“8.५ इत, मिष्टाभ, व मेताहाररूप हवीनें दोप्त होऊन विक्षेप न करितां आरोह व अव-

र्जर _ भविष्यपव । द्ऊ

खडूगी. शिखी पद्वनिभानन:-। अभवक्षच्वस्तसंतापो जितक्तो धो जितेन्दियः ८ यजते. पृष्करे अम्हा सेधया सह संगतः:- । इद्रपोक्तापने सामाने गीयन्ते जम्हवादिभिः ९ घन क्षार च वाः ब्रीहिः सर्वपरसकं हावे: ।. वेदपोक्तं मखे' न्यस्त कल्पित जम्हण:-पदे १० निर्मथ्यारांमा ण-- भेयीं शमीगर्भससुत्थितम्‌ । स बह्मा प्रथमस्‌ तास्मज्ञाभ्रेमन्यं प्रव्तेयतू १९ न ह्यहपं विहित. व्यं यथाक्िर्यज्ञकर्सणि' । प्रवल्योद्वेभीर्वा हुतउव्यमये बलय १२ फलारनि ते: प्रयुक्तानि: हवींधि बितते$व्वरे । प्रयुंजन्ते प्रयोगज्ञा मुनयो कह्मवप्दिनः १३ षण्मासांश्वतुरो बेदा- न्त्संबभाषें बहस्पातिः । बह्मणो.वितते. यज्ञे परया बह्मसंपदा. ५७ शिक्षाक्षरसमेताया मधुराया:. रोह मार्गामध्ये यथेष्ट संचार करतो ). ५ )६- (. असो;. याअमार्णे. वर दोन प्लोकांत. सागेतः ल्याप्रमाणें पूरक-रेचक--कुंभकाभ्यासानें विपुल केलेला, हविष्याभभोजन व अभ्यास यांच्या

योगानें कश: करून घेतलेला अग्राणे कोठेही धारण केळेडा प्राणाम्रि. त्या त्या धारणेचें फलं:

देतो.. आतां या श्लोकांत प्रणवाच्या योगाने परमात्म्याच्या ठायी. धास्ण कलल्या प्राणाचे. फळ. सांगतात-) इतक्यांत सर्व कार्यामध्ये दक्ष असलेला, बाहमणांस निर्माण. करणार 3 सर्व भूतांचा, पितामह व भूतांकडून' सत्कार केला. जाणारा भगवा ने जअह्मा स्वयं. प्राप्त झाला. ( प्रणवाच्या योगानें आत्म्याच्या ठायीं चित्त एकाग्र करणाऱ्या साधकाला. प्रथम उका-- राचा. अर्थ अस्ग जो सूत्रात्मा त्याचा साक्षात्कार होतो. ) ७..तो दुंड. धारण. करणारा,.. अजिनयुक्त, बाणसंपन्म,, खडूगवान्‌, शिखाभाषरित, कमलमुख, ज्यानं. संतापाचा. त्यांग'- केला. आहे, जितकयेध. व जितेंद्रिय होता. ( प्राणाय्रींच हा दक्ष, होय. १ द... महा: दक्ष पुष्करांत. (. आत्मतार्थामध्ये ) मेथेशीं. संगत होऊंन यजन. करतो. ( अत्मनिष्ठ होऊन रहातो; ) त्यावेळीं तेत्तिरीयगत इंद्रप्रोक्त अहमक्ममहन्० इत्यादि साम. वेद्वेत्ते. मातात. ९.. घृत, क्षीर, बीहि, इत्यादि सर्व उत्तम वदोक्त हावे यज्ञामध्ये देवतोद्दे- - शाने. टाकलं असतां. बह्मपदीं पोचते १०. आग्नेयी, अरणीचे निर्मेथन करून. त्यांतून उद्भध-

वळलेल्या, अमीत; प्रथम तोः ज्रह्ञा अन्य अग्नीस, प्रवृत्त करिता झाला. ( अविद्येचाः नाश । करून. शरीरावरील: अभिमान. सोडल्यामुळे. बह्म देहांतच: स्वरूपाने. व्यक्त हेते ) ११. यक्षकमामध्यें जसाः बाह्य. आभ्ने विहित आहे तसा या मानस: यज्ञांत. नाहीं.. यांत कोण-- तेंही. अल्प दृब्य विहित नाहीं. कारण: या लोकिक यज्ञांत अल्पः द्रव्य अथवा अग्नीत.

टाकलेले इतादि स्वर्गात: दिव्य देहादिकांच्या योगानें परिपक्. होतें. वः त्याचें बेळ अन्नावि- भागांनी उच्चनीच स्थानीं प्रवृत्त करत; पम: या मानस यज्ञांत तसें होत नाहीं. ( ह्मणजे । अल्पद्रूव्य साध्य यज्ञामध्ये द्रव्याचा, व्यय, श्रद्धा इत्यादिकांच्या न्यूनाधिकतेप्रमाणे.फळाट- मध्यें न्यूनाधिंकता येते. पण आत्मथज्ञामध्यें हा; भेदू नाहीं. कारण तो यज्ञा करणाऱ्या सर्वांना केवल्यरूप एका'्क प्रकारचें फल मिळतें १ १२. (तर मग यथे. हवी, अग्नि इत्या-

दिकांत्यी कल्पना करण्याचें प्रयोजन काय ? म्हणून कोणी वित्वारील यास्तव सांगलात-)) योगयज्ञ. चाललाः अतां जीं हविर्दव्ये. विहिता आहेत त्यांची कल्पना कल्यानें त्याचे फळ: मिळतें. ( जशी. कासना' ठेवावी, जज्ा प्रकारच्या आत्म्याचे व्विंतन, करावे तसेंच चिंत- काळा फळ मिळते. ) पण जे अह्मसाक्षात्कारवान्‌. असतात; त्यांना त्यांचीं इष्ट फळे निग्र- हानुमह प्रयोग. मुनी येथॅच प्रकाशित: करितात.. (अर्थात्‌ हविष्यादिं कल्पना काम्यआहे. तात्विक नव्हे ) १३. देवा'चार्य ब॒हस्पाते बह्मसंपत्तीने बह्मसंबंधीं याग सुरू झाला असतां ति

ह यमबयजऑशक्आ खि अन्या २१ क न

दट महर्षिव्वासप्रणीतं श्रीहारेवंशापराणं । | अध्याय! ससततः 1 सार्थस्कारेतरामायाः सरस्वल्याः प्रभाषते १७ तेन जोह्मणदाब्देन जाह्यप्रो- क्रेन भारत । विंभाते ससखो व्यक्त बझलॉक इवापरः १६ मखो बम्हसुखोत्तीणी नम्हश- बरैरनामर्वे: । शयोगेः संभयुक्तस्य जल्पक्षिव विवर्धते १७. सामाझ्िःसोमकळादी:पानेश्वेंव- बडिःखळे: । यवेत्री हिभिराज्येश्वएणेब्यजलभाजमेः १८ कर्म प्रामेिश्व फ्थुमिः कर्मभिश्वाप- सान्विगे: । गोभिः पयश्विनीमिश्व पश्‍वित्सेच्व कोमल: १९ अम्हवद्धो बयोवृद्धस्तपोबस्धश्व भारत । अम्हज्ञानम्ो देवो विद्यया सह संगतः २८ सानसेश्य करियासूतिये च' भता: स्वयं चूप । अम्हा जुहोते. तांतस्मान्मराद्धेः साहितस्तदा २१ तेजोस[तिधॅरेरूपेंन च तत्क<णाठरपजत्‌ । वेदप्रोक्तेत विशिना सर्वप्राणज्नतां तूप २२ निर्मथ्यारागिमाझेयीं शर्म- | गर्भ ससृत्थितास । कतुन्य यजते पर्णमधिष्टोमेन स प्रथः २३ सद्स्येस्तत्सदो व्यक्त शुशुभे यज्ञकमाणे । जल्पान्त मधुरा वाचः सालुसाराः फक्रिपास्तया २. कमीभित्क तपोयुक्तेव दवे- दांगपारगेः । छयंड्मद्शे राजन्विराज महाकतुः २५ बम्हघोषेण महता त्नम्हावांस इवा- परः! बसुधामिव संप्रापषेः सरव दिवीकसेः २६ वेद्वेदांगागिक्रिश्व विनीतेर्बह्यमवादिभिः । गतागंतेस्तपः श्रान्येः स्वर्गलळोके महीयते २७ ज्वळश्ि/रिक विभेस्तोखाभिरेबाध्वरअप्राभेः

णी

आयक

यपणापण शा लीप 0

नक औनणणतीथा णी णाणी णी पि?कि?$?१ि??णिशिणाणणी0 0११)?” १0?पप0१2?

सहा माहने मांठ्या आदरानं दांघकाल अभ्यास कल्यानेंच चार वेदांशीं संभाषण करूं

लागला. ( त्यास वेदांची प्राप्ति झाळी ) १४. तो शिक्षाक्षरयक्त, समंततः मधर व सान- स्वार असल्यामुळ आभंराम अशा सरस्वतीशीं संभ्मषण करीत असतो. ( शिष्यांना ती वेद्याणी शिकवितो ) ९ भारता, त्या वेदांक्त ब्राह्षणवाळ्यांनीं केला . जाणारा यज्ञ आध्यात्मक यागयज्ञाप्रमाणे मासतो १६. याप्रमाणं बम्हमखांतन निघाळेलळा यजमानाचा

यज्ञ अप्रामाण्यशकाशून्र अश्या वेद्शब्दांचा ( मंत्रांचा ) यथाश्रत विनियोग केला असतां जल्पना करात असन्याप्रमार्ण वाढतो. १७. ' समिधा, सोमकलश., स्रक--सवादे पात्रे

खळ्यात न झाडळल यव, बाहे, आज्य, पूण जलकात्रें १८. प्राप्त पू, परत्नह्माचे ठायी समञण कळला! कर्म व कांमल वत्सांनीं परिबेष्टाते असलेत्या दुभत्या गायी यांच्या यागान यजञेकमं वाद पावते. १९, वेदघोषानें वद्ध, दुक्षिणेनें ब द्ध, ब तपानं वद्ध, असता ब्रह्मज्ञानमय दुव उद्गोथादे उपासनेशीं संगत. झालेळा आसतो २०. हे राजा. काल्पत साममान यज्ञरूप जह्मा देवांसह यज्ञ करतो. व इतर त्राण अकाल्पित घतादे पदाथाच्या यागान हवन कारतात २१. पण चिन्मय द्रब्य-देवतादि सामग्रीने हाणारा “ता अह्मदवाचा यज्ञ वदाक्त ववधाने कलेल्या सद प्राण्यांच्या यज्ञास स्प्ही करीत नाहां

( म्हणजे तों सर्वाच्या यज्ञांहून श्रेष्ठ आहे ) २२. शमीच्या आंतन निघालेल्या .। पेप- ळाच्या ठाकडान कठल्या आग्नेयी अरणीचें मंथन करून तो प्रभ प्रथम कत घव नतर आमझष्टाम यज्ञ काता ९३. यज्ञकमामध्यं त्याचे तें यसगृह सदस्यांच्या योगानें फार सभत. सर्व मधुरवाणा बोलतात. समस्त क्रिया सर्व सहाययक्त असतात २४. हे राजा

ता महाक्रतु, केलठ, तपायुक्त, वेदवेदांगपारंगत व तूर्यचंद्रतल्य तेजस्व्री अश्या बाहमणां- कडून वराजमान झाला होता २५. मोठ्या बम्हघोषानें साक्षात्‌ दुसऱ्या ञहमळाकाप्र- _ "णच स्थान (दसत हात. जणकाय सर्वे देवच पथ्वीवर उतरून आळे आहेत असे.

| भस | पावणार वदवदागमत्त, नम्न, वेरज्ञ व तपाच्या यागानें श्रांत अशा ब्राम्हणांच्या यण्या- . माऱ्याने स्वयाताळ यज्ञालाही जर मोठी शोभा येते ता भूलांकच्या यज्ञाला येईल यांत

२३५] | मविष्यपर्व । यर अह्मलाक इवाभाते बह्मण: समहाकतुः रट इंडमोकानि सामान गायासि मम्हवादिन5 1 बचनात प्रयुक्ताने यजाधे वतत ५ध्वर॑ २५ तप गान्ता भ्रम्हपरा: सत्पत्रतसभााहता: आययुसनयः २2 मना[भम>: धरात्रवादामः 35० हाता चबाभवदाजन जञम्हत्वे च बुहस्पातः सवधमसावदा शत्र्ठाः एराणी नम्हसंभद २ यजमानध्क यक्षांते विष्णो: पजा परयज्याच । अाद्त्याः पाश्वते गभ तपसा संतउरते नप ३२९ पद [कुष्ण्रजा नम्ठा नहून्ह निडपारमहय । यतः» पदसहसत्ताण भावणष्यन्त्युद्धवान्त उ ३ - अवध्य चापसय चच व्यातारक्त च 2.61. भझत्सापयस्य उनया भवान्त नष्पारभप्रहा: २४ पारमप्रहाच्व ववण्यादाषप्रापा पहापत | दाषाश्व युगपत्सनन छादयान्त सना मलातू ३१. हाः यय्मासावषय चरतरा लष्प [*प्रहा: । पारग्रह शुभ घमसावेद्यालक्षणं विंदुः ३६ बविदययाडठक्षणसंयोगाज्ञ सनरुछायते नप । याद चन्यानराव्दन गुह्यते बम्हवादि'नः ३७ बदावियानतस्नांतेरनिधमे; क रुसर्‍्लस । [दोव- छाका> सता स्थान ळोकाना लोक उच्यत ८८ यतञ्नदडवा हव्यषु्धा नक्षस यान्त, मारत । यजसानच्य भान: स्केः कसंपापतोदृंते पदे । मोदते सह पक्वीभांवंन्वरो बसुध्ाथप 5९ यज्ञा- बेसान शलन्द टदुजेभ्य:ः भददो प्रभः । दयया सर्वभताना | गेखलनान्तराबग्मना ४० रशिशिश्स्सिणिपिा 8850. काय आश्वय आह २६,२७७. नबम्हदुवाचा तो महाकत ढौप बाम्हणांच्या योगाने दी नताझयुक्त ब्रम्हळाकाप्रमाणेच भासतो २८. यज्ञ चालळा असतां इंद्रप्रोक्त सांगे वेदूवादी गातात. यजुवेदाचा वचन म्हणतात २९, तपाच्या योगानें शांत झाले3 नह्मपरायण क सत्येम्रतनिष्ठ असे सव मुनी श्रवण कारेतांच संकल्पांनो तेथें आठे २०. हे राजन. सर्व थमवत्त्याताल श्रष्ठ, पुराण व अम्हाद्धव बहस्पाते आपलीं दोन. शरीर कल्प्म होता व म्हा झाळा ३१. त्या यज्ञाच्या शवटीं यजमान विष्णूची पजा करून ( म्ह. कर्म विष्णूस समपेण करून ) हे राजा, तपाने युक्त असलेल्या आउेतीच्या शेंवटच्या गर्भात उत्पन्न झाला. ( यज्ञांच्या योगानें देवत्व प्राप्त होते, हा याचा अर्थ ) ३२. अह्मवेत्ता न्ह्मा अज वष्णुसज्क निठंदू, पॉर्महशून्य व ज्याच्यापासून सहस्रावाथे पडे उत्पन्न होतात वः हाताठ त्या कमंप्राप्य पदास प्राप्त हातो ३३. तं विजण्णपद सर्व कम फ्लास उदरांत साठावणार, अप्रमेय व कमंझ्यून्य असून परिग्रहशून्य मुती त्याचें स्वरूप हातात राजनू , सवेत: बांधन सोडणारे परिग्रह हणजे विषयराऱगा। दोषानाच कल्पित आहेत त सव दोष एकदांच पूवेसंस्कारबलाने मनाला आच्छादित करितात २५६. इंद्रे- यावषयामध्य संचार करणारे मुनाही अहंममाभिमानराहित असल्यामळे पारअहशून्य राहु शकतात. ते वेदबोधित शुभ धमही आअविद्यालक्षण बंधच आहे, अर्स जाणतात ३६. बाः राजा, बह्मवादा लाक मुनत्व प्रातिपादक तत्त्वमसि इत्यादि शब्दांनी जेव्हां अनमह करि. तात तव्हा त्यांच्या अथाचे मनन केल्यापळे तत्त्वशे झाल्याकारणाने त्याच मन रागादि दाषाना आच्छादित केळ जात नाहीं ३७. संतजनांचें द्यळोकांत जें उत्तम स्थान असत. त्याढाच वेदविद्यावतस्नात व नियत कर्मठ बद्ध स्वर्गलोक असे ह्मण तात ३८. हे * भारता. तेथें हव्याच्या यामाने पृष्ट झालेले देव क्षय. _ पावत नाहीत. हे पृथ्वापते, यजमान कर्मप्राप्त उत्कृष्टपदीं पत्नीसह ज्वरराहेत होऊन आपल्या सुखोपमांगांना आनंदित होतो ३९. यज्ञ समाप्त झालां असतां. प्रभु निमल, मत-करणाने सवं भूतांवर दया करून त्या आहणांस' पर्वतश्रेष्ठ देता. झाला ( अध्यात्मं-

छ्ष महर्षिव्यासमणीतं श्रीहरिवंशापुरार्ण । [ अथ्यायड तं होळ सर्वगाञराणि परस्परविशेषिणः । न रोकुः शविभागाथ भतु सवायमराप ४१. ततस्ते

मुख्यस्तु वागिभर्मधुरनाषितेः । अजवीत्मणत: सर्वाज्छिरसा' ताच दिजासतसात ४३ न ह हाकयो बडाऊेचं युष्माभिरसुसंगेमिः । आपे वषरातादव्यर परस्पावराषवामः ४४ एव्ा- भता यदा सर्वे भविष्यथ समाहिता; । आविरोधेन यगपाह्देना जेष्यथ नवता; ४५ बळ (ह. रागदेवाभ्यां वर्धते बह्मसत्तमाः । विमुक्त रागद्वेषाश्यां बव्ह वधात शास्वतस ४६ यदाहे भेदाये्यामि स्वर्गभिश्षेः शिला शितेः । धाठुनिश्व बिसर्पक्रि$ शिखरेब्कतुपातार भः ४७ विशी णे: पार्शथ्वविवरेनागेश्व गलिते ीवे । बहुझमरव्यांठरूपेश्व चांदयमानी उहाडायेः ४८ प्रातिग्रह्म च तद्वाक्यं शोलन्दस्य उभाषितस्‌ । तूष्ण बभूवृस्ते सदे तदा बाम्हणसत्तसा: ४८ [ ८२७ ] इति श्रीसहाभारते खिलषु हारिवंशे भावेष्यपवाणे त्रयोबिशतितसा व्यायः॥ २३॥

वेशोपायन उवाच ॥ ब्लिहोमाश्व वर्धन्ते अहन्यहाचे भारत । हिजानां तपफ्साढऱ्यानां ग्रृहघर्भबुतिष्ठताम्‌ १ देवताच्यांश्व पूज्यन्ते तदा प्रभात भारत । तेषां अम्ह्मविदां राजचू.

दृष्ट्या पर्वतश्रेष्ठ हणजे दिव्य शरीर ) ४०, पण संव अवयवरूप अशा त्या पर्वताला *मेद्दृ्ट्या मी बाह्मण, तं क्षत्रिय इत्यादि जात्यभिमानानें सर्व कर्मानीही फोडन आप- सांत वाटन घेऊं शकले नाहींत. ( आत्म्याहून त्या. क्षेत्राला पथक करण्याचा प्रयत्न: करूनही त्यांना त्यांत यश आले नाहीं. अथातू शेकडो कमानींहीः मोक्ष मिळत नाहीं ) ७९ तेव्हां श्रांत झालेले ब्राझणगण भूतळीं बसले. हे राजा, ते सव श्रमाने व्याकळ झाले त्यांची तांडे निस्तेज झालीं ४२. ते पाहून शिरसा नम्र झालेला तो पर्वतश्रेष्ठः सुपाश्वे मधुरवाणीने त्या सव श्रेष्ठ आह्णणांस ह्मणाला. ( येथे अध्यात्महष्टऱया सुपाश्वे हणजे सहुरु ) ४२. देहंद्रियादिकांस आल्मा समजणाऱ्या क परस्पर विरोधी अश्या तुहांस हा देहाभिमानरूप पर्वत शेकडों दिव्यवर्षानींही' बळा- त्कारान फांडतां येण शक्‍य नाही ४४. तर तुही सव शांत क एकचित्त. जेव्हां. व्हाल तव्हा आवराधानच एकाचवेळी त्याचा विभाग करूं शकाल. व सुखी व्हाल ७५ हे महमत्रहहा, राम व द्वष यांच्या यांगान बल वाढतं; पण तेंव्व-रागद्वेवशन्य परुषांचें शाश्वत अहम वाढत ४६. जेव्हां मी ( गुरु ) ऐहिक वक पारठोकिक भोगांविषयीं विरक्त हणूनच स्फाटक !शलांप्रमाणे आतेस्वछ, वाणी, प्राण व मनः यांच्या प्रवत्तीस कारण हाणाऱ्या, पतनशाठ इद्रेयांच्या योगानें उंच झालेल्या, समीपस्थ ख्रीप्रभाते हृदयसर्पास पवश करण्यास याग्य अशा बिलयुक्त, श्वेतसपतुल्य शाखादि व्यसनें व कृष्णसर्पतल्य कामाद व्यसन यांना संपन्न अशा हृद्यगत संस्कारांकडन प्रेरित होत्साता तुझांला या शोलाचा भद करावयास लावीन तेव्हां तुझी त्याला फोडं शकाल ४७.९८ शेलंद्राच त सुमा- पितरूप भाषण मान्य करून ते सर्व उत्तम ब्राह्मण ६ वेराग्यादेि साधनाच्या अभावीं ) मुकाट्याने बसले. ( आत्म्यापासून देहाला फंथक करण्याचा व्यापार सोंडन स्वस्थ बसले ) ४९, इाते श्रीमहा. सि. हरि. भविष्यपर्वाचा ते दिसावा अध्याय समाप्त झाला. ॥२३॥ वशपायन:--हे भारता, तेव्हांपासून पर्वत फोडण्यास असर्म्थ असलेल्या त्या कर्मवे-

__ त्त्यांची वेदवेत्त्या कत्विजादिकांसह प्रत्यही बलि व हाम हा कृत्य वाढली. तपाने संपन्न

व महधमाम्ध्य नरत असललेतते हूजे दष्ण व गरु इत्यादिक याचा पजा. करू

रश्गी भविष्यपर्व । -___ ऊ> ख्राथिव्ये त्रम्हवादिंभेः २ ततजरेव बम्हसदनने समे निस्तणकण्टके । प्राज्यन्धथनतणे दंदो पुण्ये पवतराधाते ३ बास यत्र मकुवान्त दूवा भगवतः क्रियास । तपोर्थिनो महाभागा बह्मच- यंजते स्थताः ४ ग्रहस्थधसीनेरता जितकेधाः समाहेता: । यतयश्र्वापे कांक्षन्ति धर्मेणेह पवकाद्षणः ५ -चन्यः कसफलश्वेव रता ञम्हणपुंगवाः । अमिहोब्रन्रतसत्राता जतक्रांधा: . समाहहताः ६ दुवयुक्तेन वा युक्ताः कमणा अम्हसत्तमाः| प्वीरवल्कलसंवीता नियता निय- तोन्ह्रिया: ७ चरन्ता नम्हचर्ये च ब्रतमास्थाय दारुणस्‌ । अनेन विधिना राजच कमप्रातेन सवझः ८ कसाय वेद्सस्कारं पुण्यं प्राप्ताः सनातनम । पूर्वेराचरितं राजन्सुनिंभिनम्हवा- ढाभः ९ नावेदावेद्यचागच्छेन्नायपे रोडे त्त चरेत । न च त्यागन गच्छेत गहधर्मे न च स्यजेतू १० नेव गच्छेत दुःस्थानसप्राप्ती वेद्संचयम । कचश्व संचय: सर्वः सामगारना च भारत १९ ये चाप घुचिणी न स्युः खुत्वांपे भापुयुः फलम्‌ । जञाम्हणास्तपसा श्रान्ता . सराल्य पारुबयया १२ यस्य नेव थरुतं ब्रम्ह न ग्रहीत विज्यांपते । कासं ते धार्सिके राजा दुयकसांण कारयंत! १३ अथवा नेव विद्येत यद्गम्ह नादियेद्दिंज:। द्ार्भ्या तु श्रोज्विषये मन:

घव समाहतस १४ एव सवाद्रियारंभान्वेदपूवान्त्समाचरेत्त । नाम्हणो भूतसपन्नां य इच्छे-

भड

गळ १,२. तेथंच त्या सम, तृणकंटकराहित, जझसदनरूप, जेथें पुष्कळ जळण व गवत आहे अशा पुण्य परवेततीरावरील देशांत तीं कर्मे सुरूं झालीं ३. तेथें भगवानाची क्रिया आढळा आहे अर्स पाहून तपांची इच्छा करणारे, महाभाग, बह्मघर्यवतामध्ये स्थित अस- ळे, गुहस्थथ्षमानेरव, जितक्रोथ व शांताचित्त यतीही रहाण्याची इच्छा करितात यमान वशषस्थानी रहाण्याची आकांक्षा करणारे लोक तेथीळ निवास पसंत केरवात २-५. अ बह्मण श्रेष्ठ वन्य कमफडांमध्ये रत असतात ते अग्निहोबवतस्नात काघपहव, शाताचेत्त, शरीरास्थतीकारतां अय्राचित प्राप्त अथवा याचनादिकामळें प्राप्त झाल्य कंदफळांव्रर निवाह करणारं, बह्मनिष्ठ, लंगोटी नेसून वल्कल पांघरणारे, नियत व्यापार व नियताद्रय बानप्रस्थह्या तथ रहाण्याची इच्छा कारेतात ६,७. आणि दारुण नेत घरून त्रह्मचय पाळतात. हे राजन, क्रमप्राप्त अश्या या सर्वे विधीने क्रमानेंच जे पुण्य व सनातन वेद्सस्कारास प्राप्त झाल आहेत ते पूवीच्या ब्रझवादी मनींनीं आर्चारे- ळळा धम करतात ८,. वेद पूर्णपणें जाणल्यावाचून गृहस्थधर्माचा स्वीकार करूं नये रार अत आचरू नय, गुहेधम सोडून वानप्रस्थ अथवा याते होऊं नय. ( सारांश वेदग्र- हेणापूर्वा कांही करूं नये. ) १०. वेदसंचय प्राप्त करून घेतल्यावाचून स्थितिराहेत अवस्थंत ( हणजे संन्यास आश्रमांत ) प्रवेश करूं नये. हे भारता. कांचा यजुम- नाचा व सामगानांचा सवसतंचय अवश्य संपादून करावा ११. पण तपाने व गरूच्या पारचयन श्रांत झाळल ज बाझण पुत्रवानू ( हणजे गइस्थ ) नसतीळ त्यांना वेदान्त- श्रवणानंही इष्ट फल मिळेळ १२. हे राजन्‌, जो ब्राम्हण अश्या रीतीनें प्रत्यक्ष अध्ययन अथवा अवणह्य करत नाही. त्याच्याकडून धार्मिकराजानें खुझालळ शूद्ध कर्मे करवा- वात १३. अथवा आहण असून ज्यानें वेदाचा आदर केलेला नाहीं तो ब्राह्मणच नळ्हे. ( यास्तव राजाला त्याला श्यूद्वतुल्य वागविण्याचें कारणच नाहीं ) बह्मचारी व गृहस्थ या दाषान| श्राव्य धम व बह्म यांचे ठायीं पूवी अध्ययन अध्यापनसमयींच मन स्थिर कैठळ असते. यास्तव राजानें बाह्मणाची अवहेंठना करुं नये १४. असो: ज्याठा वियेचे

कर महर्षिव्यासप्रणीतं श्रीहारिवशपराणं [ अध्याय?

प्ॉनिसालपनः १५ ८५२ ] हाते श्रोमहाभारत [खलषु हारवरी भावष्यपवाण 'अतावद्यात- तमादध्याय: 1 २. ॥

र व यम ह मि ॥ ते तु गोंभाम्हणा नागाश्रन्दादत्यपुरस्कृता* । भाम्हणान्यूजयन्दवबान्य- साभवम्हतभधं [रटपमुखाश्वेव गरूववा तगयां चूप |] कुवन्ति _ संतले र्ग, कायात पृपतासमहस * वचाभिलएराभाषे:ः पेचादेयातवासाभः । सवेभूतामयकरंः सवभूता ह त- [षाभ: ३ स्तखामानक यक्षान्ते पंचन्द्ियसमाहितंः | प्रावाच भगवान्बम्हा दष्स्या दस्याले भारत ? ततः कर्यपमसाभाष्य प्रांवाच भगवान्पमञछः । भवानाप सुतेः साध यक्ष्यत वसु'धा- 'तले ५ कलाभिः एरसप्रापः सपणंवरदाक्षणेः । यक्षा सुरात्व ते सव यथाफ्तएणे: प्रभो ६ चर्य यक्षामहे पूर्व पूर्व यक्षामहे वयर । एवमन्योन्यसरभाह्वेयन्ते बलदापिता: ७ देतेयाञ्या- 'स्यंदेतेयाः परस्परजयादषणः । युदझ्धायंब प्रातष्ठान्त प्रय्रह्म विपुला युजी ८ नित्रायमाणाऊा- 'घेमिस्तएसादग्ध किल्मिपे: । अन्येश्व विविधो[(प्रवेदवेदांगपारगेः ९ निवार्यमाणा युद्धयन्ते- एव गोळुळे । प्रयुद्धारंभसंक्राताः संबे प्ररणजयेबिणः १० प्रश्‍यतां सर्वभूतानां मृत्यो -

वृषधमा 1. री महता. पर॑ कृत्वा महाबलाः ११ रुन्धन्ति बाहाभे: कुणा:

विषवमागता. | ततः रदाब्दन

यी

“भनमाण

शएश्वय ( अपरोक्ष ज्ञानसंपत्ति ) पाहिजे असेल 'त्या भूतसंप्न ब्राह्मणाने सर्व इंद्रियचेष्टा अशा वेदपू्वकच कराव्या १५. इहॉपि श्रामहा» सि० हरि० भविष्यपवांचा चोविसावा अध्याय समाप्त झाला. ॥ २४ ॥ |

वशपायन:- ते नारदप्र्भाति वेड्प्रधान, निरपराध, दश व पर्णमास यांस ज्यांनी महत्त्व दिलं आहे, असे बाह्मण, गंधर्व व कषी ञाह्मण व बह्मसंभव वसूंसह देव यांस पुजते झाले. 'त ब्राझणपूजच्या क्रमाने यज्ञांत पंतामह जह्मदूवाचेंही पुजन करते झाठे १, २. पांची शानाद्रयांस नव्वेड करणाऱ्या, सवभूतांचे प्रिय करणाऱ्या, सर्वभूतांचें हित इच्छिणाऱ्या व एक्षऱ्याचच अश्या बहझणाकडून मधुर भाषणयुक्त स्तोत्रांनी स्ताविळा जाणारा भगवान अज्ञा अशांच्या रवटा मोठा आनंदाची गोष्ट आहे, मोठा आनंद झाला असें हणाठा ३.७ नतर कर्यपास हाक सारून झंगवान्‌ जह्या झणाळा “ भूलोकीं तृंही आपल्या प्रञांसह यजासव्य प्रवृत्त हात आहेस हा मोठ्या भाग्याची गोष्ट आहे ५. हे विभो., तजप्रपाणें च आपापल्या सारवक, राजस, तामसगुणांनीं युक्त झालेले हे सर्व यक्ष, देव इत्यांदे तज्ञे पत्रही सर्दागपूर्ण व संपूर्ण श्रेष्ठ दाकषिणायुक्त यज्ञांनी यजन कारतात ६. आही 'पर्वी यज्ञ करणार, भाझी अगोड्र यज्ञ करणार अशा अहमहामिकेनें असे म्हणून परस्परांस पजेकण्याची इच्छा करणार इतय व अड्तेय बळाने हप्त होऊन एकमेकाशी मोठी स्पर्धा करूं लागतात १ येथं दृत्य हणजे कामादे व अदेत्य झणजे शमादे असें जाणावे ) ब्ले आपले विपुल बाहू पुढ करून यु॒द्धालाच प्रवृत्त होतात ७,८. तपाच्या योगानें ज्याचें पाप दृग्ध झाले. साहे अस कषा व पेदुबेदांगपारंगल दुसरे बाहमण त्यांचें निवारण करीत होते तरी ते 'गट्यांताल बेलाप्रमाण युद्ध करीत राहतात ( आम्हणांनीं कितीही प्रयत्न केला तरी त्या ग दोन्ही प्रकारच्या वत्तींस ते प्रतिबंध करू शकत नाहींत. ) देवांमीं वाकू-प्रभावे मनःपर्यंतः सवे इंद्रियांचा आश्रय केला पण देत्यांनीं त्या सर्वाना वेध केला. त्यामुळें ती. आपापल्या _ ३१..ल्या व वाइट विंबयांचंही ग्रहण करूं लागलीं. शेवटीं मोठे युद्ध करणाऱ्या देवांनी" याचा आश्रय केला. (हणजे यज्ञ सोडून ते प्राणाच्या उपासनेत प्रवृत्त झाले ) तेव्हां

७३ | भविष्यपर्व । "७४

सपक्षा इद पाक्षेणः ॥ थंचालं वसुधा चैव पादाकान्ता चरोविंभ: १२ नो यथा परुषाकान्ता निषादात महामळे । पर्वताथ्व विशीर्यन्ते नईसाना अजा इव ३३ चक्षुभुश्व स-िनय ह्तारडता मातारश्वना । ततः समभवयुद्धं मधोविभ्णोश्व भारत १४ युगान्तकरणं घोर सक्चप्राणभयकरस्‌ ॥ प्रममाथ बं विष्णुः ससग्र बलपौरुषम १५ कहहोरेच बलं दों शाम- यत्यडना यथा । तथा पशयामितं तेन भगवत्यपकारिणा १ ६ [ ८७५८ ] डणे भरीमहाभारते ऑखल्हच होरवश भावेष्यपर्वाणे पंचार्बिशानितमोइध्यायः ॥ २५॥ | नैव्शपायन उवाच ॥ बख्वान्त्स तु देतेयो सधुभीमपराक्रमः । बघस्ध पाहीनिशतिमहेन्द भपवतान्तरे १ तं घे अम्हादवचनालक्षणज्ञश्व भारत । ऐश्वर्यमेन्दमाकांक्षवूभाविण्यं बुस्छिसंक्ष- यपतू -२ बेष्वेद्र सहसा मध्ये पाशेर्मरमविवार्जितेः । आयसेब हु! भाव्वनबेळवाक्मिविदारणे: ३ पवषण्णुसधशथण हुदमाहूवर्युद्धकोविदः । श्चघे गणानां सर्वेषां कालस्य बशसागतः ॥ देघी- 'कला: कोड्यपया संधोबशसय्र पात: । युद्धार्थमभ्यधावन्त प्रगह्य विपुळा गदाः ५ गन्घर्वा: गकन्नराव्वेव वार्य गाते च'कादिदा:। प्रचृत्यान्ते परगायन्ति प्रहसन्ति च सव शः ६ तन्बीभिः सप्र-

दूव व असुर (:झणजे शुभाशुभ इंद्रिय वत्ती ) प्राणास ( सूत्रात्म्यास ) जिंकण्याची इच्छा रू ठागळ; फण त्यामुळ पाघाणांवर फेकलेल्या ढेंकळाप्रमाणें ते सर्व. सर्द भूतां- समक्ष दूर होऊन सुत्युवश झाले; पण पुढें शाब्दज्ञानजन्य विवेकाने बाह्य द्रेयवात- समुहास ताडून रागावलेळे ते महाबळाठ्य, पक्षयुक्त पक्ष्यांप्रमाणे, आपल्या वाहूनीं रोध करू लागले. ( बाहू म्हणज बेराग्यापदे साधनें ) पण त्यांत रजस्तमाजन्य विघ आलें सत्वापसरूप 'यागभाम त्यांच्या पायांच्या वेगानें आक्तांत झाडी असता चळचळ कापं छागला. 'ता [वेषयवासनाज्यालांनीं दीप्त झाली ९-१२. परुषांकडन अक्रांत झालेली नाका जशी महाजलांत जुडते, भयंकर आवाज करणाऱ्या मर्जाकडून पर्वत जसे फोडले भातात त्याप्रमार्ण त्यांच्या खेगाने प्रथ्वीची दुर्दशा झाली १३. वायच्या वेगानें ताहत 'झालल्या नद्या क्षुन्ध झाल्या. त्यानंतर मध राक्षस व विष्णु यांचें धार युगात 'करणार च सवे प्राण्यांस भयंकर असणारें य॒द्ध झाले. समग्र बळव प)रुष यांनी अक्त असठल्या बळाचे विष्णूने आतेशय मदन केळं १४,१५. पण अश्नीचें दोप्त बल जढान अस शात करितात त्याप्रमाणं भमवानाचे ठायी अपकार करणाऱ्या त्यानें विष्णूचे सळ शात कल १६. इाते श्रामहा. सि. हरि. भाविष्यपर्वाचा पंचाविसाचा अध्याय समाप्त झाला. ॥ २५ ॥ |

वेशंपाथन:--भयक्रर पराक्रम करणाऱ्या त्या बलाढ्य मध पैतेयाने महेंद्रास 'तीक्ष्ण पाना परवतामध्य बांधून सोडलें ( येथें आसुर भाब मोह हा मध, वासनामय पा आहत्त्मा-महेद्र व'पथत हणजे देह असे समजाव ) १. योग्याचें छक्षण जाणणारा. मोह प्रन्हद्ा ( प्रहषा )च्या सांगण्यावरूभ बाद्धिक्षयामळे इंद्राचे ( आत्म्याचे ) सावे देताचें अदुशनरूप श्वये आफणाला प्राप्त व्हावे अशा आशनें अनक बळकट विदारण क रणाऱ्या विचित्र व जणुं काय लोखंडीच अल्ञा अभेथ्पाश्यांनी इंद्राळा अकस्मात ध्ये बॉंधन विष्णूच्या अग्रभागी 'गेळा व तो यद्धपंडित रद्राला य॒द्धार्थ आहान करिता झाल काळाच्या कश 'झालेला ती'सर्व गणांच्या संग्रामांत उभा राहिठा २-४. तेव्हांमधच्या अधीन शालेळे ते कर्यपरपुतत दिवा 'होऊन-व 'पोठाल्या गदा “घेऊन यद्धार्थ घावे ५. वार्चे क

१०

वा नहर्षिव्यासप्रणीतं श्रीहॉरेवंशभुराणं । [ अध्याअड यक्तामिर्मधराभिः स्वमावतः सनोमधोर्विधुन्वान्त युध्यमानस्य सांगण: ७ मधोबेलाथें मधुनो नियोगात्पद्ययोनिनः । एतान्विकारान्कुवांन्त ग्धर्वा; सत्यवाद्िनिः ८ तत्र दाक्तो हि गान्थवे -ततास्मिळ्शन्दे मधुसेनः । दानवाश्वासुराश्वेव प्रत्यक्षं यान्ति प्राणदन्‌ - सधोज्व उन आक्षिप्य पड्यन्ये!गेन चक्षुषा । मंदरं भवते विष्ययूढापम्रिरिव दारुषु १० क्रषयो दाग मनसं किंच्विद्व- दितसानसाः । पितामहं एरस्कृत्य क्षणेनान्तरघीयत ११ विष्णु सोभ्यहनत्कुद्धो मधुमधुनि- भक्षण: । सुंजन कांखदेशांते न च कंपे पदात्पदय १२ विष्णुश्वाश्यहनंहेत्यं कराग्रेण स्तना- -न्तरे । स पपात महीं तूर्णे जालुन्यां रांधिरे वंमव १८ न चैन पातेतं हन्ति विष्णुर्युद्धाविशा- रदः । बाहुयुद्धे हि समयं मत्या शिन्त्यपराकनः १४ इन्दध्वज इवोत्तिष्ठय जानुभ्यांस *महीतलात्‌ । मधूरोषपरीतात्मा निर्दहान्निव चक्षवा १५ परुषपभिस्ततो वाग्भिरन्योन्यमाभिग- जंतु: । सनोयतुबोहुयुद्ध परस्परवधेषणी १६ उभो तो बाहुबळिनावुभा. युद्धाविशारदी । उभो च तप्रसाशान्ताबुभी सत्यपराक्मो १० रढप्रहारिणी बीराबन्योन्यं विचक्षंतुः । गीले- “न्दाविव युद्धयन्ती पक्षेः 'पाषाणसाज्षिभेः १८ विक्षता च मत्ती च अन्योन्य वस्तुधातळे 1 -गजाविवविषाणाप्रेनखात्रेश्वविचेरतः १९ ततो ब्रणघुखेश्वेवसुस्रावरुधिरंबहु । आष्सान्ते धातु- ससृष्ट शळेभ्य.हइद कांचनम २० संसिक्तो रुधिरोधेश्व खवाजः समरातिती । अधोयतेः

वि ऑऑशशशववशुशशशशाबाब॒॒ह॒आाजा्शाशकाआगब ह हकक नााळायाायामामा

णा जनक १ टन --

गायन यात निपुण असलेल गंधव व किकर गावू, नाचूं व सर्वशः हसू लागले ६. स्वभा- वत:च मधुर असून चांगल्या लावलेल्या तारांनी रजोगुणी गंधर्वादिक यद्ध करणाऱ्या रागा मधच मन चचचछ करू लागले ७. मधु मच व्हावा हणून कमलोद्भव मधाची योजना केल्यामुळं सत्यवादी गंधर्न हे विकार करीत होते ८. मोठा नाद करणारा समर्थ मर्धु, दानव ब असुर त्या गांधव शब्दामध्यं मन आसक्त करते झाले ९. याप्रमाणें मधचे मन "'िषयाद्षप्त करून ददव्य दृष्टांन पहाणारा विष्णु, काष्ठांतीलळ गूढ अग्नीप्रमाणे, मंदरांत धुप हाऊन साहळा १०. त्यामुळ ज्यांच्या मनाला व्यथा झाली आहे असे मंत्र दीप्तचित्त 'पतामहाठा पुढ करून एका क्षणांत अंत्नरवांन पावळे११. पण मधाप्रमाणें ज्याचे नेञ्र लाठ माहेत असा रागावठला मधु(विष्णूला झणजे इवेबेकाळा हुडकून काढून) आपल्या भजाने गळया जवळ प्रहार करया झाला. पण भगवान्‌ एक पाऊलभरही सार्गे सरला नाही १२ णून हाताच्या अग्रमाग्न ( हणजे तळहातानें ) देत्याच्या छातीवर थप्पड दली तेव्हां लागलींच-रक्त ओकीत तो मुडे डेकन भमीवर घडला १३. पण युद्धविशारद्‌ विष्णनें 'त्या पडळल्या वाराला मारले नाहीं. त्या अचिंत्य पराक्रमी वीरानें आतां बाहुयुद्धाची वेळ “आई अस ताडले १४. तां इवक््यांत गुडघे टेंकूनच तो देत्य इंद्रध्वजाप्रमाणे भतलावरून उठढा व साषान व्याप्त झालेल्य तो मधु नेत्रांनी जणुंकाय समंतात्‌ भाग जाळं लागला १५ 'नेतर ते दोघे कठार वाणीने परस्परांस मोठ्याने ओरडून शिव्याशाप देऊं लागले, एकमे- काच्या वधाचा इच्छा करणारे ते बाहुयुद्धांत भिडले १६. ते दोघेही बाहुबलसंपत्न, युद्धावि- शारद्‌, तपाच्या योगानें श्रांत झालेळे व सत्यपराकमी हात १७. हढप्रहार करणारेते वीर एक- सऊास आढते झाळे. ते पाषाणासारख्या दोन्ही बाजूंनीं 'पर्वतभ्रेष्ठांप्रमाणें युद्ध करीत हात१८. दांतांच्या अग्रांनीं फाडणाऱ्या हच्चींप्रमाणें ते दोघे मत्त एकमंकांस भूमीवर फरफर _ ढून नखारना फाडीत संचार करूं लागले १९. त्यामुळें ग्रीष्मक्रतच्या शेवटीं धातुयुक्त धवंतावरून गळणाऱ्या सुवर्णरसाप्रमाणें तयाच्या अगावरांठ बणांच्या मुखांतून पुष्कळ रक्त

२६] भविष्यपर्व । ड्यू पदाग्रेश्व ती व्यदारयता महीम' २१ अभिहत्य त तौ धीरो परस्परमनेकधा । पततंमाधिव- युध्यता पक्षार्थ्या सांसगृद्धिनी २२ दयुथुवुश्वान्तारेक्षेथ सर्वभतानि पुष्करे । तिद्धानां वद्‌- नास्छकार पर्‍या वणसंपदा २३ स्तुतयो विष्णुसंयुक्ताः सत्या> सत्यपराकमे । डरीर घातुसं- युक्त सयुक्त कतनेन च २४ तठ्ूह्म इन्वियेर्यक्तं तेजोभूतं सनातनमर । घुर्व तिष्ठाते भतास्ते चह प्रढयता गते. २५ पुनश्वोद्धवते सुक्ष्मं बहुरूपसनेकधा । प्रबोध्य भाव भताना | श्रेषु छाकघु कामद: <६ सुरू बहुरूपांस्तांळीकान्त्तंचरते वशी . मानसी तनुमास्थाय बहुभिः कारणास्हर २७ योगात्मा घारयक्षुवा नागात्सानं दिवंधर: । जह्मभूतं परं चेव सक्षमेणात्मान- साश्वर: २८ ब्राह्मेण विप्रान्वसाते युद्धेनेंच च क्षत्रियान्‌.। प्रदानकमणा वेश्याऊछदान्पारेधरेण २९ गाव: क्षारमदानेन अश्वान्यज्ञेष पोक्षणे; । पितरव्वोष्मणा वेदहावेर्भागेन देवता: ३० वतु-- निंव्यातारक्तांगेख्रिभिरन्येश्व धाताभेः । सम्ताथे पिता मेनित्वेत्रीकीकान्पार्रक्षाते ३१ चन्द- उयात्मक [नित्य तूप निहतात्मकरू । पकाश चामकाशं च सिमरढ स्वेन घेजसा ३ २ नपस्छ पतर! नित्यं वर्धयन्ति दिवाकस्म । चतुर्मिः विताभिश्वेव वन्दे वषति सण्डळे ३्डः

गाळू ढागळ २०. गळणाऱ्या रक्ताच्या ओघाने भिजलेले ते चांगले रंगले. वारंवार उचल-- लेल्या पावलांनी त्यांनीं पृथ्वीला विदीर्ण केळं २१. परस्परांस अनेक प्रकार मारून ते दोघे वार मांसाचा इच्छा करणाऱ्या व पंखांनीं लढणाऱ्या पक्ष्यांप्रमाणें यद्ध करू लागले २२.. इतक्यात सवे भूत पुष्करामध्यं श्रेष्ठ वर्ण संपत्तीने सिद्धांच्या ताठून [नघणाऱ्या' अंतारिक्षां-- तील विष्णूच्या स्तुती ऐक लागलीं २३. त्या सल्य पराक्रमी इश्वराच्या त्या सत्य स्तती हत्या, ( अनात्म्याचठायीं आत्म्याचा अध्यास करणे ह्य अविद्याख्य मोह होय. त्याच्या __ ताशा अनात्मा व आत्मा यांना पृथक्‌ करण्याकरितां ही पढील स्ताति आह. ) स्थूल. शरार हा तेज, जळ व अन्न ( पृथ्वी ) या धातंचा संघ आडे त्याच्याशीं अगदीं विल- शण असलल्या चेतनाचा संबंध झाला आहे. त॑ चेतनच बह्म आहे ते अनादि चिन्माव: असून शद्गययुक्त झाले असतां जीव होतें. सूक्ष्म प्रलयतेस ब्राप्त झालें असतां देहारंभक- मूत. सूक्ष्मामध्यें निश्चित रहातात २४.२५ पूक्ष्मच बहुरूप होऊन पुनः अनेकधा उत्पन्न: हात. कारण, सूक्ष्म, स्थूळरूप तीन लोकांतील भूतांचे स्वरूप जाणन त्यांनाच स्वरूप' चेतन्यानें व्यापून तो असंग आत्मा त्या बहरूप लोकांत सर्‍चार करतो. ( लोक व आत्मा? हे परस्परांचे पालन कासेतात. ) तो योगात्मा ईश्वर दष्टनिमह साधुरक्षण इत्यादि, दसऱ्या अनक कारणानी शेष-कूनादे मानसी तनु धारणकरून शेबरूपाने पृथ्वांच धारण करतो अढाकाच रक्षण करतो. वेदू व चतुर्विध भतव.) हा धार्यवग असून स्वत: आत्मा धारक आहे. ता सू्मरूपाने सवाचे घारण करतो २६,२८. तो वेदमयरूपानें नाहझमणामध्यें रहातो क्षात्रविद्येने क्षत्रियांमध्यें असतो; दानकर्मानें वेज्यांमध्ये व परिचर्याकर्मानें शूद्रामध्यें वास करत! २९. गायीमध्ये अधिष्ठित होऊन क्षारदानार्न तुमचं तो रक्षण करतो. यज्ञिय' रेव्यामध्य अधिष्ठित होऊन फलामतानें तुमचं पालन. करतो. फितरांत राहून ऊष्महवि- भागाने व देवतामध्यें राहून वेद॒हविभीगानें तो सर्वाचे संरक्षण करतो ३०. दर्शा-पर्ण- मास--पिंडपितृयज्ञ-साधारण व मन, वाणी आणि फ्राण अशा सात अन्नांनीं तो नित्य _ पितरांसह तान लोकांचें पाररक्षण करतो ३ १. हे सप्तक चंद्रसूर्यात्मक, नित्य, आर्चिशादे _ माग व धूमादि मार्गरूप व ज्यानें आत्म्याला सकटांत पाडल आहे असे असन चित्प्रका-

१-१ 0५

७४४४४४४४४५... ५0५००००.

७६ महुर्षिव्यासप्रणीतं श्रीहस्चिदपुराणे ! [ भभ्याबई त्रय: पितृगगा. नित्यं पिण्डान्पत्वाद्दान्वि दे । चत्वारो न्ये वितगणाः सिद्धाः फंचक भाढड३४ त्वमंबर्पचतान्यमासतवसेवापेचतान्विभो। सनातनमयोदिव्य: शाश्वतोनह्मसंभव:इ ५ त€मात्ततजआदत्तेआप्रिर्वायुश्वसर्वशः । अतस्त्वंकमंणातेमआदित्यः समपद्यत $६ यपदक्षास जजत्सबराश्मार्थः प्रदडाल्षिच । युयांतकालंतप्राप्षेपेरासाद्धिमपागतः ३७: पक्षसे” घावमावास्यालोकचरासिमानुषस । काषोभिः सहग्ढात्सासुर्यदुवसुततप्रभे: ३८ सफलं कर्म झुवाणायजताछाध्चेवर्धनम । हेवूनामविकारा यमाभूत्कसेविपर्यय: ३९ वनस्पत्योषधीश्वेक युगपत्ातेफ्यसे । बालभावाय वसुधा पक्षे पक्षे जनिस्तव ४० भूतानां भावि भूतेश भाव्यर्थ वेछुवातठ । वसु यछछाथे किचिच सर्वे तत्वन्सय विभो. ४९ त्वमेव विविध धर्म शाश्वत वसुधातळे । देवयज्ञंमन्व्रवाक्यमात्मयज्ञ॑ ससानुषम ४२ हिविव: स्वर्गमागंश्व सूर्यश्वन्वथ्व [नसल । चन्दमाः. पितुयानश्व देवयानश्व भास्करः ४३६ त्वमेत्र व्ुधायक्तो विश्वं चरासे सामया , एकाकृत्य गणान्त्सवान्ल्संक्षिप्यासुञ्र संभवः ४४ एकस्त्वसासे संभतः पुराणपरुषो' राहू । अक्षपश्वाप्रमयश्व कामकारकरो वश्ली ४५ रू्तस्तेजासे संभूतो वायुः. पयीकि खचर; । सप्तमी ख्पसंस्थानेनित्यमावृत्य तिठ्ठाति ४६ साधने चापे निमणि संहारे प्रलये

शान व्याप्त आहे ९२. त्यांतीळ मन, वाणी व प्राण एतत्संज्ञक तान पितर नित्य सूया वाढावेतात व बाकीच्या चारा पितरांच्या योगानें चंद्र मंडलार मध्य वाढता. ३३. तान. पितृगण फळ भोग घेऊन झाला. असतां नियमाने स्यूळ--यूक्म -कारण देहाचा उपसंहार करितात. ( मन, वाणी व. प्राण अवश्य कमाने आत्ममुत्तभस कारण होतात. ) पण इतर पितुगण शरीराकार परिणत होऊन पाच दषयार्‍चा भांग घेतात ३४. हे प्रभो, तूंच ते पांच धर्म आहेस तूवः आकाशा दे पाच भूत आहेस. तू सनातनमय, शाश्वत, दिव्य, क बह्मापासून परणत झालेला' आहेस २५. आझम व वायु सवंप्रकारे तुजपासूनच ते तेज घेतात. त्या' कर्मांमळें तूं आणदत्य झाढा आहेस ३६. कारण तूं युगांतकाळ आला असतां आपल्या किरणांनी जथु काय दहन करांत असल्याप्रमाणे सर्व जग खाऊन सोडतोस. तं पर | सेब्धांला प्राप्त हाळा आहेत २७, पुर्णिमा व अमावास्या या तिथीस सूर्य, चंद्र व वस यांच्यासारख्या तजस्था कषा[सहवतमान गुढ रूपानें यजन करणारांची पुहटि वाढविणारा व सफल कन करणारा तूच स्वयाद्‌ संवनभूत कर्माचा,काललोपानें धरमीविपर्यय न व्हावा ह्मणून, मानुष- डाकात स्चार करतास ३८, ३९. पुनरुत्पततीकारेतां तू चंद्ररूपाने. पुथ्वीवरील ओषधी च वनस्पतार्‍ यात प्रवेश करतोस. याप्रमाणें प्रतिपक्षी तुक्षी उत्पात होते ४०.. हे. विभो! है पूतशा, पृथ्वांच्या पाठावर मागच्या व पुढच्या भततांच्या पद्दीकरितां जेवढ हणुन द्रव्य स द संव त्वन्मय आहे ४१. भूपृष्ठावरील विविध ज्ञाश्वत धर्म तंच आहेस. देवयज्ञ सत्रवाक्या समानुष आत्मयज्ञह तूंच ४२. निर्मळ स्वर्गयार्य दोनप्रकार-या अहे. एक फर प दुसरा चंद्र, चंद्रमा हा पितयानमार्ग असून भास्कर हा देवयानमार्ग आहे ४४६, पष भूमावराळ प्राणरूपान नियमपूर्वक. सर्व किबांतीळ िप्रय भागतास.. सवे इंद्रेय- "णास एकत्र करून देह्यात्ररूपानें प्रळोकी उद्भव होतो. ४४. एक. कूवच पुराणपरुष

अ

ताळ, अद्षय, अप्रमेय, [जेतंद्रिय व लील्यकारी' उत्पन्न झाला आहेस ४५. तूं रूपाच्या अ्यरान उत्पन झाढेठा आहेस झणूनच वद्चुरबीद्य आहेस महत्‌, अह्षेंद्वार ब. पंन्वतू-

_-२७३] | भअविष्यफ्े । | | ४७. ची. “षे क

तथा । धाता शारणंकाळे च दिडाश्वक्षाषे धारिणि १७ सेंव्यमानो झानिगणेमिंत्यं [विगत- किल्बष: । कमामः सत्यसापज्ञॅः समरागाजतो-दरय: ४८ स्तूममसानज्य विवबुवः सिखे- सानेवरस्तथा । सस्मार विपुलं देहे हारेहयांशरी महाय ४९ कृत्वा वेद्सयं रूपं सर्वदेवसथं पु: । शिरामध्ये महादेवो अम्हा तु हृदये स्थितः ५० आपदित्या रश्मयो बाला बक्षषी शाशिभास्करी । जंघे तु वसवः साध्या: सर्वस्तविषु देवता: ५. जिल्ला वेश्वानरो देव: सत्या देवी सरस्वती । मरुतो वरुणश्वेच जामुदेशे व्यवश्थिता; ५२ एवं कृत्वा तथारूपं सुराणाम- हत महत्‌ । असुर पीडयामास कोधाडक्तान्तलांचन: ५३६ मधोर्भदोवपर्णा च पूथिदी सम- दृश्यत | प्रसदेव घना चेव शुळांशुकनिवासिनी ५५ मोादेनावत्येव गाळ्दश्व ठब्य: पशव्या नरो- तस । नामाछुरसहस्षेण धरण्यां सूप्रातष्टितस्‌ -५ [९१४६ ] डाते भीसमहाभारते खिळे हारवशे भविष्यपवाणे षडिंबशातत मोदध्याय: ॥ २६ ॥ वेशपायन उवाच ॥ मधोनिपतनं र्टवा सर्वभूतानि पुष्करे । प्रहुद्याने प्रगायन्ति प्रमृ- त्यान्त च सवशाः २१ सुपाश्वा गिरिखख्यस्तु कांचे: शिखरालमैः । बहुधा छु विव्विनेशव खालळिखऩिव चाबभी २ गिरयश्वाभिशोभन्ते धामिः सस रहजिता: । प्रां्यांमः शिखरासेश्व

पजा

न्मात्रा या सात रूपाकारांनीं नित्य पारवोष्टत होऊन रहातोस ४६. शमादे साधनस- मर्या जीवरूपाने तृंच आहेस. निर्माणसमयीं शुद्धरूपानें तंच रहातोस. देनाधन लय ब म्राहझप्रलय यांमध्ये रुद्ररूपान तूच असतोस. स्थातिकाठीं घाता ( पालक ) तृंच. वर्णा- त्रममयांदा तुच. षोषकपदार्थ व इंद्रियें यांत चिद्रूपानें तूच निवास करतोस ४७. पाप- राहेत अकर्म जह्लसमपंण करून शात्रु व मित्र यांचे ठायीं समान प्रेम करणाऱ्या, जितौद्वेय सुनेगणांकडून तूं नित्य सोवेलळा जातोस ४८. असो; याप्रमाणे देव, सिद्ध व श्रेष्ठ मनी यांच्याकडून स्तृति केला जाणाऱ्या हरीनें घोड्याचे ज्याळा मस्तक आहे अश्या आपल्या सर्वा त्मक देहाचें स्मरण केलें ४९. वेदमय व सर्व देवमय शरीर करून तो सज्ज झाला. त्याच्या मस्तकामध्ये महादेव व हृदयामध्ये बह्मा स्थित झाला ५०. सर्याचे किरण त्याचे कस झाल. सूयं च चंद्र हे दोघे नेज्र बनलं. वसु व साध्य हे त्याच्या जंघांचा आश्रय करून राहिल. सवे शरीरसंधींमध्यं देवता राहिल्या ५१. वेश्वानर देव गिह्ा झाला. वद- णा हाच त्याचा वाग्देवता झाली. मरुत व वरुण त्याच्या जानप्रद्शीं स्थित झाले ५२ यायरमाण देवांच्या यांगाने अद्धुत व मोठें रूप करून ज्याचे नेत्रप्रांतमाग क्रोधाने लाळ झाळ आहेत असा तो विश्वात्मा मधु ( मोह ) असुराला पीडा देता झाला ५३. तेव्हां मधुूच शरार मदान परिपूण आहे असं दिसले. त्यामुळें शुभ्रवस्ष पॉरेवान करणाऱ्या तरुण प्रमद्प्रमाण त्याचे शरार ( पृथ्वी ) नूतन असल्याप्रमाणे भासत होतें ५४. हे नरोत्तमा माहाच्या सबपाने पारपूणे हाणारं त्याचें शरीर ( पृथ्वी ) भेदिनी या शब्दास प्राप्त साळ व तच पृथ्वारचे नाम प्रातो्हत झालं ५५. इते श्रीमहा० खि ० हॉरे० भविष्टपर्वांचा साव्यसावा अध्याय समाप्त झाला. ॥ २६ ॥। क | वेशपायन:--- याप्रमार्ण मधुराक्षत पडठीा आहे असें पाहन पष्करांतील सर्वभतते आते- शय आनंदित झालीं व सर्वप्रकारें गावू व नां लागलीं १. पर्वतश्रेष्ठ सुपार्श्व बहुग्रकारे ध्राचत्र सान्याच्या शिखरांनीं आकाशास स्पर्श करीत असल्याप्रमाणे दिसला २. काव डैल्यादे भातूनी चांगलेच रंगळेले इतर पर्वत उंच शिखरांच्या यागानें विद्ययक्त पेघांप्रमाणे

ण्ट महर्षिव्यासप्रणीतं श्रीहारिवबंडापराजं । [ शब्याय£ सावियुत इवांतुदाः $ पक्षवातोद्धतो रेणक्वर्गीः सांजनवालुकेः । छादयन्पर्वेताय्राणे मंहामेघ इवावभो. ४ मेवतंप्ठिधाराखराः पक्षविक्षिप्रमादपाः । कांचनोजदबहुळाः खे विष्ठताव पर्वता; ५ पक्षवन्तः साशिखरा हेमधातुभिरांजताः; । पवनेन ससुद्धतास्रासयाते विहंगमास ६ कांचना: पर्वताः सर्वे स्फा्टिकेमीणिभिश्विताः । सर्यकान्तेश्व बद्चुमिश्वन्धकान्तेश्व निर्मल: हिमवांश्व महादीळ: श्वेतेवातुभिराचित: | कांचनेः शिखराधेश्र्व सूयपादभकशादोतेः ८ भणि- मिश्व प्रकाशाज़िः पक्षान्तरावार्तेः सपे: । ताम्रपुष्पेव्व शिखरेदीप्यमानेः स्वतेजसा ९ मन्दर- आवोप्रशिखर: स्फाटिकेस(ण[मित्वितः । वजगरभावराळंवेः स्वर्गाप्स इवाबभी १० सहस्श्रंग£ केळासः शिळाधातुविक्वारेतः । तोरणेश््वेव निविडेः प्रांहयुभिस्वेव पापे: ११ प्रवादयाक्िर्ग- न्धर्वे: कित्नरश्व प्रभायाभिः | देवकन्यांमहविञ्व पळीडादिरिवाबमी १२ मधरेवदिगीवेडव चृत्येश्वा भन योडतेः । श्वुंगारेः सांगहारेश्व केलासो मदनायते १३ आदित्वामासिनिः श्रे: भिंन्नांजनचयोपमभेः । विन्थयो नीलांबुदल्यामो विभिन्न इब तोय १ मरुपठे सहाबले । निर्वेखविसळं तोयं मेवजालारिवोत्तमंः १५ शिला भिर्बहुचित्राभिर्धाताभिर्ब- हुरूंपिभः । पररवाद्धि्गहादवारेः सालिलं स्फटिकप्रभस्‌ १६ क्रॉष्माते वायुसंमढा घना इव

च्य. 4९० ति 86%,

सावद्यत; । चन्नः डुष्पस्तर्गगा: शाभन्त इब भ[षता; १७ नागा; कनकसंभूतेतिचित्रातव

शाभत हातें ३ त्यांच्या पंवांच्या वाऱ्याने उडालेळी धळ काळ्या वाळंच्या चणीनीं पर्व- तांचा अअ आच्छादंत करू लागलीं असतां महामेघासारखी दिसली ४. ज्यांच्या शेख- राचा आश्रय मंघांना केला आहे, ज्यांच्या पंखांच्या वाऱ्याने वक्ष जोराने हालत आहेत व॒ ज्यांच्यावर पुवणंयुक्त भाग पु७कळ आहेत. अस पवंत जणुंकडाय आकाक्कांतच उभे राहिले आहेत ( असा भास होऊं लागळा ) ५. ते सर्व पंखयक्त, शिखरयुक्त व सवण घातून रंगल हाते. वाऱ्याने ज्यांच्यावरल धूळ उडविली आहे अस ते पर्वतः पक्ष्यांस भय दाखवीत होते &. ते सर्व सुवर्ण पर्वत स्फाटिक मणी, पष्कळ निर्मल सूयकान्त व चद्रकान्त मणा यांना व्यातत हाते ऊ. महाशेड टिमवान्‌ शुभ्रवातूंनी व सूर्यीकिरणांनी प्रकाशित हाणाऱ्या सुवणांच्या शिखराय़ांनीं व्याप्त होता ८. तो पंखांच्या आंतन निघा- ठल्या प्रकाशमान मर्णींनी व आपल्या तेजाने दीप्त होण.र्‍्या ताम्नपष्पयक्त शिखरांनीं _ सुशोभित झाला होता ९. ज्याचीं शिखरे उदग्र आहेत असा निराधार व वग्नगर्भ स्फाटिक मर्णीनी व्याप्त असलेला मंद्रपर्वत स्वर्गासारखा भासत होता १०. शिला व धातु यांनीं आतिशय भाषत झालेला आणि स्तंभरहित काहह्रारप्रमाणें उंच वक्षांनीं यक्त असलडा सहेस्रज्भवानू कलास ११ वाद्यं वाजविणार॑ गंधर्व, गाणारे किन्नर व दृव- कन्याच्या अगचे हावभाव यांनी क्रोडापवंताप्रमार्णे शोभत होता १२.. मधर वाथें व गात, आमंनयाच्या यांगानँ. उज्ज्वळ झालेलीं नर्त्ये आणे अंग वेक्षंपांसह ठांगार- भाव याच्या यांगाने केलास मदुनाप्रमार्णे कामोह्ीपक झाला १ २. नीलमेघांसारखा - स्यामवणं विष्णु मेघांच्या योगानें पृथ्वीवर जसा जलवर्षाव करतो त्यःप्रमाण नीठमेघां- _ तारखा श्यामवण विध्यपवेत सूयाच्या प्रभेनें भासमान होणाऱ्या, काळ्या काजळाच्या - ढिगाप्रमाणे दिसणाऱ्या शिखरांनीं सर्वभतांच्या पु्षीक[रतां महाबलाह्य मेरुपष्ठावर निमळ . . जळ्ाचा वषाव करतो १४ १५. त्याच्या अनेक विचित्र व पेहुरूपा धातंनी रंजित साले ल्य शिलांनीं भाषित असलेल्या व स्राव करणाऱ्या गुहाद्वारांनी .स्फटिकासारखे शुक्र

२७ ] भविष्यपर्व । 9७% भूषेताः । विहंगसाभिलींनाश्व ठतास्तरुसमाश्रताः १८ विलंबंत्यः सपुष्पाश्वड्त्यंटेवायुघ- डिता: । पवलेन ससुद्धूता महता साधवेईहजि ५९ ससचुः षष्प्संघातं तोयं वेळव वर्षात । बळवाझिशव विपुळेः शाखिस्कन्यांबरोहिभिः २० पारपेपर्णनहुळेप्रियते च वसुन्यरा । मधु- प्रिया मधकरा मधुसत्ता विहंगमाः । घोषयन्नीव गायन्तः कामस्यागसमततंभवस २१ विष्णु- मंधोनिंहता च चकार मधुवाहिनीस्‌ । नर्दी प्रश्रवानर्भदां सुतीथा बहुलोदकाम २९२ अंगा- रवर्णसिकतां मधुतीर्थो मनोरमास्‌ । बिमलरंबुभिः पूर्णा पुष्पसंचयवाहिनीस १३ विवेदा झुष्करं सा तु बह्मणो बाक्‍्यनोददिता । कषिभिश्वानुचरिता नह्मतन्त्रानिषावाभिः २९७४ धार्घरी कपिलरूपेण गोभूंत्वा क्षरते पयः । मधुर वितते यज्ञे म्हणो वाक्यचोदिता २५ एंशिरश्व परथिवीभूतं संघातु भाप्तवान्महीम । शुद्ध च भजते लोक शाश्वत परमाद्धतस २६ सरस्वत्या; ससुजूत बहझ्क्षेत्रे तमोनुदम्‌ । मरुतीर्थेसतिकम्य पुष्करेष॒ आविसपाते २७ सुचारु- जळ वहात होते १६. ऑऔष्मक्रतूच्या शेवटीं विचित्र पुष्पांनी भाषत झालेले वुक्षप्ण वायूने उडावेलेल्या विद्युयरुक्त मेघाप्रमाणे शोभतात १७. त्या पर्वतावरील गज सोन्याच्या विचित्र भूषणांनीं भाषेत झाल्याप्रमाणे दिसत होते. तेथील बुक्षाचा आश्रय करून रहाणाऱ्या वेलींवर अनेक पक्षी बसळे होते १८. लॉंब- णाऱ्या पुष्पयुक्त लता चेत्रांतीह एकाद्या दिवशीं मोठ्या वायूने उडविल्या प्रमाणे, वायूच्या योगानें हालूं लागल्या असतां नाचत असल्याप्रमाणे दिसतात १९. वृक्षांच्या शाखांवरून खालीं उतरणाऱ्या विस्तृत व विपुळ लतांनीं वेळा जशी जलाचा वर्षाव करते त्याप्रमाणें पुष्पांचा चर्षांव केला २०. ज्यांच्यावर पानें पुष्कळ आहेत अशा वृक्षांकडून पृथ्वी धारण केली जाते. वसंतास प्रिय असळेळे, मध करणारे, मधानें मत्त होणारे व ' गायन करणारे पक्षी कामाच्या उत्पत्तीच्या वृत्तांताचा जणुं काय घोष करितात २१. मधचा निहंता विष्णु ग्रवाहाच्या योगानें दुलंघ्य झालेली, चांगळा घाट व पुष्कळ जल यांनीं युक्त असलेली मधुवाहेंनी नदी करता झाला २२. त्या नदींतील वाळ निखार्‍्या- सारखी लाल होती. तीर्थजळ मधासारखें मधुर होतें. ती पुष्पसंचयास वाहणारी व निर्मळ जलानें भरळेली नदी मनोरम होती २३. पण बह्मदेवाच्या वाक्याने प्ररित व बह्मतंत्रांचे . सेवन करणाऱ्या कर्षींकडून आज्ञा केली गेळेळी ती नदी ( मधुमती योगभूंमे ) येथें नाना असं कांहीं नाहीं अज्ञा श्रुच्युपदेशाने युक्त असलेल्या योग्याच्या हृदयाख्य पुष्क- रांत प्रवेश करती झाली २४. ( याप्रमाणें योगविधें नष्ट झालीं असता. अह्मविधेचा उदय होतो असें आतां सांगतात ) धात्री ( मूलप्रक्षाते ) कापेल ( त्रिगुणात्मकत्वामुळें मिश्र- वर्णानें ) रंगाची गाय ( विद्या ) होऊन योग विश्षेषरीतानें प्रासेद्ध झाला असतां * अहं ५ अह्मास्म 2 या अह ( वेद ) वाक्याने प्रारेत होत्साती मधुर दुग्ध ( आनंदरूप ञ््झ देते ) २५. उत्तम पण गुणकार्यरूप असल्यामुळें अपक्षययुक्त वाते जड होऊन कूटस्थ वस्तूशी संधान करण्यास समर्थ असूनही आपल्य़ा उपादानभूत पृथ्वीकडे आली. ह्मणजे योंगी शुद्ध शाश्वत व आते अद्धत आत्मळोकास निर्विकल्प समाधीच्या द्वारा भजतो २६. ( पण सर्व धर्मशून्य वस्तु द्ून्यरूपच आहे असें हणावे लागेल हणून सांगतात ) “ पर- मात्मा आहे असेंच जाणावें > अशा अर्थाच्या वेदवाक्यापासून उत्पन्न झालेलें, अज्ञा- नाशीं विरोध करणारे झानमात्र आणि भू व मण. यांच्या . मध्यमार्गी उत्पन्न झालेडे

ऱ्च महर्षिव्यासप्रणीतं श्रीहरिंवंदापुरार्ण । [ अध्याय रूपा घ्मला अजी रूपेण छादयच । रूपं कनकवर्णांभं तपोयुक्तेन तेजसा श८ अजंगन्धकुृ- तोन्मुक्त: संधतः 'पर्वतोमहाच । शरुद्षारः शणप्राणः शास्वततः सिद्धसेवितः २९९ वेदिकाथिः सुचचित्रांभ: कांचनःमिर्विराजिततः । पुष्कराणे परीतान तष्टा विएळदाक्षणे ३० महासे- शोयथारूपं पेव्वानेपाताभिर्वृतभ । चेतनायाभिसंपक्षो रूपणाद्धतदर्शनः ३१ कारिष्य़ाम्पहम- प९येतन्मनसा धर्सचारिणम । रूपं बहुविधं कोक पार्थिवी चेतना तथा ३२ बाब्व ठोकान्प- . पद्योयं पेंचभिर्धातुलक्षणेः । घेन च ससर्जेयं सतसा धमचाशरणीस ३९३ संगेखु 'भावमाहाभ्या वड्यांन्त च समूद्धयः । विसुक्ताः सर्वततंगेन्यो धारयान्त पारिग्रहान ३४ न च विभ्देत माँ कांश्वस्मनसा कासमरूपिणस । पंचधातुनिबद्धश्व नानाभार्थेततचोदनः 8५ र्‍ये च विष्णुमधी-

पाका ल

असें ते तत्त्व मृगजळासारख्या विषयांचे आतिकमण करून मायाशबल परमाक्रा<

शांत संचार करतें २७. आते सुंद्रूपा व अहंटास जाणणारी अशी अनादि माया तपोयुक्त चित्ताने त्या दिव्यरूप तत्त्वास अहंकारादिकानें आच्छांदित करते ९८. कारण

हा अहंकार महापर्वताग्रमाणें अभेद्य आहे. पण तो ( अहंकारादे्‌ संसार ) स्थूळ आका- राने. उंद्धत झाल्यासारखा जरी दिसिळा तरी तो प्रथम सन्मात्र वस्तुच्या लेश्यानें झाळेंला व मागून त्याच्याकडून सोडला गेलेला आहे. ( अहंकारादि जाग्रदादे दोन अवस्थाम- ध्यॅच विद्यमान असल्यासारखा दिसतो. सुषु्प्ति, समाधि व मच्छा या अवस्थांत नाहीं. यास्तंव, या दुःखादे धमवानाठा आत्मरूपत्व नाहीं. तर मिथ्यात्व आहे. ) या अहंकार पवेताचें गुरुपदेश हच द्वार आहे. तीन गुण हेच त्याचे प्राण आहेत. तो अनांदि असून सिद्धही जर त्याचें सेवन करितात तर मदांविषयीं का'थ बोलावें २९. तो जाग्रत्स्वप्-सुपुप्त्याख्य आतिशय विव्चित्र ( परस्परविलक्षण ) व सुंदर